Năm Kỹ Mùi (1619) vào đầu mùa hạ Vua Lê sai thủ xạ giết Vương Chẳn may đạn chỉ xẹt ngang Trịnh Tùng rất giận căm gan bấy giờ Sau biến cố bức vua thắt cổ Giam Trịnh Xuân nội phủ tức thì Đưa ngay thái tử Duy Kỳ Lên ngôi cửu ngũ trị vì thay cha Bốn năm qua trong cơn bạo bệnh Chúa Trịnh Tùng viết lệnh truyền Vương Giao cho Trịnh Tráng quân quan (1623) Nắm quyền phủ Chúa sửa sang mối giềng Không được quyền Trịnh Xuân nổi loạn Tấn công vào phá tán nội cung Bức cha cho tới đường cùng Phóng tên đốt cháy khắp vùng kinh sư Anh em chúa tranh đồ ngôi báu Gây nên trò đổ máu lương dân Lựa thời theo kế Bình Vương Bắt Xuân, kể tội chặt chân chết dần Kể từ khi Trịnh Xuân bị giết Bọn tiếm quyền mới dẹp được yên Xã tắc trong cảnh thái bình Nam Bắc tạm hoãn giao tranh bấy giờ Mỗi ba năm lại cho thi Hội (1627,1630,1634,1637..) Cả hai miền sĩ tử nhiều nơi Trịnh-Lê hưng thịnh Đàng ngoài Đàng trong chúa Nguyễn đất đai lớn dần Nguyễn Phúc Lan thay cha kế vị Con Kính Điễn là mẹ của Vương Một người dũng lược am tường Mấy lần chận dứng xâm lăng đàng ngoài Coi phủ chúa trên mười năm lẻ Đến Mậu tý (1648) tạ thế khi đang Trên thuyền qua phá Tam Giang Một cơn đột quỵ làm vương từ trần Năm Quý Mùi (1643) tướng quân Trịnh Tạc Lĩnh đại binh đến Bắc sông Gianh Bất ngờ đánh úp thật nhanh Tấn công Nhật Lệ chiếm thành giữ dân Người Hà Lan giúp ngầm Trịnh Tráng Ba chiến thuyền dàn sẵn ngoài khơi Đàng Trong trinh sát đã hay Lập ra kế hoạch đợi ngày phản công Nguyễn Phúc Tần (1648-1687) cho dùng tàu chiến Khi Hà Lan đã đến gần bờ Tấn công lúc địch bất ngờ Đánh chìm một chiếc giong cờ đuổi theo Đến tháng ba cường triều nóng bức Gió hạ Lào thổi rát thịt da Sức quân cạn kiệt can qua Vua Lê hạ lệnh rút ra trở về Ơ Đàng Ngoài từ khi xuống chiếu Cho nhà thờ giảng đạo Gia Tô Chừ vua lệnh cấm giáo đồ Tuyên truyền tả đạo kể từ hôm nay Giáo sĩ Rhode lệnh rời khỏi nước Ông là người đoán được về sau Giúp người truyền bá được mau Tìm ra chử mới làm sao dể dùng Đặt loại vần gọi chung Quốc Ngữ Được viết bằng mẫu tự LaTinh Dạy cho giáo sĩ thật rành Soạn thêm tự điển để dành mà tra Năm Kỷ Hợi (1654) kiểm nhà có đạo Ở Đàng Ngoài đồ giáo ba trăm Nhất là ở đất Sơn Nam Nhà thờ Thiên Chúa xây gần sát nhau Truyền ngôi cho con đầu thừa kế Lê Thần Tông lui để dưỡng già Chân Tông tuổi mới mười ba Khi vào triều chính có cha đi cùng Chúa Trịnh Tráng được phong Thái úy Năm Ất Dậu kế vị ngôi cha Trông coi mọi việc quốc gia Cung vua phủ chúa hai nhà thông gia Năm Đinh Hợi (1645) quân nhà Trịnh Tráng Đem đại binh sang đánh Quảng Đông Thu hồi đất cũ mấy vùng Quân ta làm chủ vòng cung đất này Hai năm sau (1647) chẳn may vua chết Thái Thượng Hoàng lại thế ngôi xưa Vén tay coi ngó cơ đồ Thái bình thịnh trị được mùa nhiều năm Ở đàng trong , khai lâm lấp biễn Dạy cho dân phát triễn ruộng hoang Truyền ngôi chúa Nguyễn Phúc Lan Giao cho thế tử Phúc Tần lên ngai Nguyễn Phúc Tần lên ngôi phủ Chúa Lảnh việc quân vào tuổi ba mươi Cầm cân nẫy mực trong tay Chăm coi chính sự đêm ngày lo toan Ở đang ngoài thuyền buôn các nước Đưa chiếu thư xin được giao thương Công ty Đông Ấn Hòa Lan Mỡ ra thương điếm ở gần Hưng Yên Người Hòa Lan mở thêm Phố Hiến Ở Hãi Hưng làm điễm bán buôn Thương thuyền tấp nập trên đường Ma Cao - Ấn Độ chở hàng đem sang Các lái buôn là người Nhật, Pháp Bồ Đào Nha muốn cập lên bờ Thanh Trì, Kẻ Chợ dành cho Làm nơi thuê mướn lưu cư tạm thời (1662) Năm Canh Dần (1650) Đàng ngoài thi Hội Đỗ kì này chỉ có tám người Thế Hiền tiến sĩ Giáp Khôi Trịnh Cao,Văn Lễ sáu người xuất thân Cuối Tân Mão (1651) Đàng trong mở cửa Nước Hà Lan cử sứ giả sang Vertegen xin giao thương Phúc Tần đồng ý cho bàn hiệp thương Một hiệp ước được vương kí kết Với Hà Lan trong việc bang giao Faifô thương điếm dồi dào Lại cho miễn thuế hàng vào nước ta Năm Ất Mùi (1655) vừa qua tháng tám Nguyễn điều binh đi đánh Trịnh quân Trịnh Lương túng thế lùi dần Bắc Hà, Nghĩa Liệt dậm chân đợi ngày Cho viện binh vua sai Trịnh Tạc Đem đại quân cùng các thân vương Điểm binh hạ lệnh lên đường Phúc Tần được báo vội vàng dời binh Quân Trịnh-Nguyễn giao tranh liên tục (1652-1662) Cuộc chiến này tàn khốc dã man Khi thì đột phá phương Nam Khi thì Bắc phạt tan hoang ruộng vườn Trịnh Tráng chết, chúa nhường thừa kế Giao con mình thay thế việc quân Vua phong Trịnh Tạc đại thần Nắm quyền cai trị trấn an biên thùy Lê Thần Tông làm vì cho có Vừa băng hà vào độ cuối thu Đứa con Duy Vũ còn thơ Huyền Tông là hiệu bấy giờ nhận ngôi Vua Huyền Tông lên ngôi kế vị Lãnh sắc phong theo lễ quốc vương Vua sai Lê Hiệu lên đường Mang theo lễ cống đem sang Thanh triều Trong chín năm dưới triều Duy Vũ Có năm lần bão lốc vỡ đê (1663,1668,1670…) Gắt gay nắng, mưa dầm dề Mùa màng mất trắng nhiều bề khó khăn Đất Cao Bằng giao cho họ Mạc (1669) Sau mấy lần Trịnh Tạc thảo chinh Sau theo đề nghị vua Thanh Bốn châu tạm cắt đất mình trao đi Đạo Gia Tô, trong ngoài cấm đoán Bắt người dân phỉ báng giáo điều Đàng Ngoài giáo sĩ khá nhiều Trăm ngàn tín hữu đi theo đạo này (1664) Các giáo sĩ từ Tây phương đến Theo thương thuyền những chuyến ngang qua Thương nhân nhưng lại thực ra Họ là giám mục hay là thừa sai (1669) Ơ Đàng Ngoài cho tàu được đáp (1672) Các công ty Anh Pháp giao thương Mở ra phố điếm, hiệu buôn Đổi trao sản vật, mua hàng đem ra Cấm triệt để buôn qua bán lại Với nước ngoài các loại điểu thương Nhất là quân dụng tai ương Ai mà vi phạm khám đường giam ngay Năm Tân Hợi lên thay ngôi vị (1671) Cho anh mình Hoàng đế Huyền Tông Là người mới chết vừa xong Triều thần tôn gọi Gia Tông từ này Năm Nhâm Tí (1672)vua sai Trịnh Tạc Cùng Trịnh Căn dùng các quân doanh Ước chừng mười tám vạn binh Vượt qua phòng tuyến tiến nhanh vào miền Bị quân Nguyễn bao quanh đánh rát Sáu tháng sau Trịnh Tạc phải lui Chiến tranh tạm lắng từ nay Sông Gianh đành cắt chia đôi hai miền Đầu tháng tư nhằm năm Ất Mão (1675) Phủ Trịnh cho khẩn báo vua băng Cả nhà họ Trịnh bàng hoàng Vì vua và chúa như tuồng anh em Để nối ngôi chúa đem thế tập Hoàng đế là Duy Cáp đưa lên Vĩnh Trị năm ấy nguyên niên Hy Tông hoàng đế rao truyền trong dân Phạm Công Trứ là quan Đông Các Một người hiền tháo vát tài ba Cũng là một vị sử gia Có nhiều trước tác như là :Tục Biên Tám năm trước sanh tiền chưa mất Trịnh Tạc cho đánh đất Cao Bằng Đời Mạc hơn tám mươi năm Đến đây chính thức diệt vong hoàn toàn Ở Đàng Trong, Chúa ban tướng cũ Của nhà Minh, đông phố định cư Mạc Cửu được cấp đất cho Mở mang cương thổ kể từ Hà Tiên Đất phía Nam một miền sung túc Mà Đàng Ngoài bão lụt liên miên Thế mà còn sửa chùa chiền Làm cho dân khổ hao tiền tốn công Nguyễn Sĩ Dương, hết lòng soạn sử (1681) Ông đã biên Thực Lục triều Lê Trung hưng công nghiệp nhiều bề Tục biên sử kí Lê Huy viết lời Bài đề tựa vua sai biên soạn Sửa những phần khôn đúng bổ sung Giữ lại bài của Lê Tung Làm bài tổng luận vô cùng tuyệt luân Con Trịnh Tạc: Trịnh Căn thế tử Được truyền ngôi nối giữ tước vương Sửa sang chính trị mối rường Ngoại giao khôn khéo chỉnh trang nhiều bề Hoàng đế Pháp Louis 14 (1682) Gửi quốc thư đến chốn triều đình Trịnh Căn chuẩn thuận hoan nghênh Gửi thư phúc đáp tỏ tình bang giao Lê Hy Tông yêu cầu Trung Quốc (1688- 1689) Trả lại vùng đất nước biên cương Mà dân Thanh đã lấn đường Vượt qua cột mốc giao thương hai đàng Nguyễn Phúc Trăn được trao ngôi chúa Năm vừa rồi (1687)chọn lựa dời đô Phú Xuân xây dựng cơ đồ Thành trì gia cố bồi tô miếu đường Ông cũng còn gọi là chúa Nghĩa Chọn làm người kế vị tiên vương Thuế tô tha giảm mọi đường Tính tình rộng rãi nhún nhường khiêm cung Cho tiên phong đem quân cứu viện Vì Chân Lạp nội chiến tương tàn Bổ sung cho tướng Dương Lâm Tinh binh thiện chiến định an cả vùng Chúa Nguyễn Phúc cuối cùng đánh bại Vua Chiêm Thành ở mãi Đàng Trong Bởi Chiêm không chịu phục tùng Lại đem quấy nhiễu ở vùng Diên Ninh Vừa trưởng thành thì cha tạ thế Nguyễn Phúc Chu kế vị phụ vương Một người am hiểu tinh tường Lo toan chính sự mở mang cõi bờ Đễ giữ vững cơ đồ xã tắc Chúa chọn người sát hạch nghiêm minh Quan tâm đãi sĩ chiêu hiền Cầu lời nói thẳng ngục hình giảm khinh Phủ Gia Định khai sinh gần cuối Năm Mậu Dần (1698) triều đại Hiễn Tông Chưởng cơ Hữu Kính được phong Làm quan Kinh lược vào trong xây đồn Xứ Sài Gòn lập doanh Phiên Trấn Đất Đồng Nai là trấn Biên Dinh Sàigòn thuộc huyện Tần Bình Minh Hương thị xã dành riêng Hoa Kiều Đất Gia Định có nhiều sông rộng Phía Đông Nam đất ruộng Cần Giờ Tây Bắc dựa núi Lấp Vò Có sông Ngưu Chữ bến đò Thủ Thiêm Năm Canh Thìn (1700) Đàng Trong thao diễn Lấy ngựa nòi nổi tiếng xung quân Trong khi ngoài Bắc đăng quan Mở ra thi Hội đỗ gần hai mươi Năm Nhâm Ngọ (1702) nước trôi đê vỡ Ơ Thanh Hoa nước lội quá đầu Mất mùa hạn hán năm sau Nhân dân sơ tán lao đao vô cùng Lê Hy Tông mới vừa tạ thế (1705) Lê Duy Đường kế vị vua cha Bấy giờ hết nạn can qua Binh đao tạm lắng quốc gia thái bình Ơ trấn biên giặc Nùng quấy phá Tàu Anh Quốc đổ bộ Côn Luân Đảo quốc cùng với Phúc Phan Lập đồn trấn thủ đánh tan giặc này Đai phòng ngự lập ngay Phiên Trấn Sai Cửu Vân khai thác Vũng cù Xây thành đắp lũy phòng , lo Luân phiên canh gác không cho giặc vào Vua Ai Lao cưới con họ Trịnh Cuộc hôn nhân để tránh ngoại xâm Đàng trong dẹp loạn dân Chăm Lấy tên nước cũ an phần nhân tâm Chiêu tập dân khai hoang vỡ đất Mạc Cửu xin thần phục Đàng Trong Chúa bèn xuống lệnh gia phong Cử làm trấn thủ coi vùng Hà Tiên Miền đất biễn ngày thêm đông đúc Là một vùng sung túc mở mang Lập nên thương cảng phía Nam Thuyền buôn các nước thuận đường ghé qua