Năm Kỷ Sửu (1709) theo vâng lệnh chúa Lấy Trịnh Cương,chắt của Khang vương Lên ngôi nối dõi tông đường Nắm quyền phủ chúa đảm đương việc triều Phép thuế theo Tô Dung Điện học Luật thuế này Trung quốc đem sang Ngõ hầu hạn chế thuế quan Hiện không thích hợp mà đang được dùng Ở Đàng Trong chúa sai đo đạc (1711) Diện tích vùng bãi cát Trường Sa Đồng Hồ Bố Chính đặt ra Dùng đo viễn độ khoảng xa lộ trình Xuống lệnh truyền quan viên nội phủ (1711) Phải du hành đến đó mà xem Đắp đường tu sửa lẫm kinh Ngăn ngừa lụt lội dân sinh thế nào Ba năm sau,tháng hai Giáp Ngọ (1714) Vua Nặc Yên xứ nọ Đàng Trong Xin quân cứu viện vì không Đủ phương chống trả rất mong cứu nàn Thợ khắc làng Liễu Chàng dâng sách Dâng cho chúa kiệt tác bấy giờ Một của Tuệ Tỉnh thiền sư Viết về y lý dùng cho các thầy Ông là người Nghĩa Lưu Dạ Cẩm Được nhà sư ở Cẩm Sơn nuôi Thi Đình , Hoàng Giáp đổ ngay Về sau đi sứ bị người giữ luôn Chúa Trịnh Cương thu hồi ván sách (1718) Sợ kẻ thù reo rắc nội dung Chống người phủ chúa và cùng Tham quan ô lại bên trong chính quyền Chúa lại truyền chuyển ba phiên cố Rút hết quyền sáu bộ bên cung Để vua hư vị ngồi không Quyền thì phủ chúa gom chung hết rồi Đổi niên hiệu là đời Thái Bảo (1720) Đánh thuế đồng,thuế muối,bán buôn Công ty Đông Ấn tạm ngưng Triệu hồi toàn bộ khỏi vùng Nghệ An Chúa Trịnh Cương đề ra nguyên tắc Thì chi thu đảo ngược kịp thời Định ra lễ phục hẳn hoi Hủy ngay điều luật chặt tay bấy giờ (1721) Chiếu truyền cho kiểm tra dân số (1723) Những di dân các hộ ven sông Ba năm kiểm lại cho xong Quỹ riêng trường học ruộng công để dành Truyền nộp nhanh bản đồ thủy lợi (1725) Của mỗi vùng để đợi chỉnh tu Khơi thông , dẫn thủy , đào hồ Vét sông tắt nghẽn , đắp bờ lên cao Để chặn đứng cường hào ác bá Vạch trần ra bè lũ tham ô Vua cho yết bảng bây giờ Ơ nơi công cộng để cho dân bàn Phủ chúa Trịnh muốn thay ngôi đế Bảo quần thần bàn ép Dụ Tông Nhường ngôi lui ở trong cung Duy Phường lên thế để cùng Trịnh Cương Ơ miền Nam Nguyễn vương mở rộng (1697) Bình Thuận miền đất trống phía Tây Phan Rang, Phan Rí thu ngay Lại thêm Đông Phố lựa ngày phân ra Phủ Gia Định :Hòa Đa, An Phúc Xứ Đồng Nai đóng cột chia vùng Tân Bình lấy xứ Sài Gòn Dựng dinh Phiên Trấn coi chung vùng này Năm At Tỵ (1725) chẳng may tạ thế Nguyễn Phúc Chu được kể lắm con Cháu chắt nội ngoại đích tôn Con hơn trăm rưởi , vợ hơn chục bà NGUYỄN PHÚC CHÚ (1725-1738) Nguyễn phúc Chú con bà vợ cả Lên ngôi vương lúc đã ba mươi Đặt ra quan hệ nước ngoài Tổ chức thi cử nhân tài lựa ra Đặt ra khoa dành cho môn toán Ở Đàng Ngoài có khoảng trăm ba Lại cho thi tuyển chuyên khoa Chọn người giỏi võ lập ra môn này Cấm ngoại quốc đào khai kim loại Khu mỏ đồng khai thác của ta Báo cho vua nước Trung Hoa Phải đem trả lại gọi muốn mà kết thân Năm Kỷ Dậu (1729) Trịnh Cương tạ thế Lấy Trịnh Giang lên kế ngôi vương Một người tư cách tầm thường Khó lòng trị nước cầm cương giữ gìn Khi Trịnh Giang cầm quyền phủ chúa Đưa Duy Tường lên kế ngôi vua Thuần Tông đế hiệu bấy giờ Long Đức niên kỷ kể từ hôm nay Trịnh Giang người ưa điều quái dị Lại là người rất dễ gièm pha Tính tình nhiễm thói ba hoa Áo quần diêm dúa xa hoa vào mình Cũng viết câu, phê bình văn sách Cũng xây chùa, cung thất xa hoa An chơi nhiều thói trăng hoa Cưởng dâm cung nữ của cha chẳng chừa Thế ngai vua, đưa ngay Duy Thận Giử ngôi cao cán đáng việc triều Ý Tông vâng lệnh nghe theo Là con cháu ngoại được yêu bấy giờ Thù, giết vua , làm điều quái đản Sét đánh cho, sau loạn tâm thần Triều đình quyết định năm Thân (1740) Trịnh Doanh được chọn thế chân cầm quyền Ở đàng ngoài nhiều miền thay đổi Tân Mĩ vùng Đông Phố đất ta Từ Châu Định Viễn lập ra (1732) Long Hồ Dinh trấn hiện là Cửu Long Ở Đàng Trong quốc vương Chân Lạp Cất quân vào đàn áp Hòa Đa Vĩnh Phúc chúa phái đem ra Quân binh đánh chúng, đuổi xa khỏi thành Ở Đàng Ngoài tiến hành soạn quyển Sách "Quốc triều hội điển" vừa xong (1731) Tức Uông tạo sĩ bách cung Làm pho binh pháp để dùng trong quân Sai nha quan tìm mua sách cũ (1731) Sửa lại kho Tích Cổ Tàng Thơ Ngũ Kinh in mới dâng vua Tứ Thư Chư Sử dạy cho học trò (1734) Lại y theo đồng hồ ngoại quốc (1733) Nguyễn Văn Tư bắt chước làm ra Tự cung trong nước để mà Đặt nơi dinh trấn dân ta coi giờ Chúa Nguyễn cho con trai Mạc Cửu (1736) Làm Đô Đốc trấn giữ Hà Tiên Một tay nổi tiếng chiêu hiền Lập Chiêu Anh Các giao duyên tao đàn Trịnh Giang bệnh :tâm thần phân liệt Làm dân lành bao xiết khổ đau Nhiều nơi lắm kẻ cầm đầu Dấy lên nổi loạn chia nhau cát quyền Chúa Trịnh Giang trao quyền nhiếp chính Cho Trịnh Doanh quyết định mọi điều Đầu tiên từ bọn quan liêu Giết ngay Công Phụ và nhiều kẻ gian Truyền quan quân lên đường dẹp loạn Tuyển ưu binh lực lưỡng dễ dùng Trưng thu đến cả hồng chung Để đúc binh khí kiếm cung tàu thuyền (1740) Lê Duy Niên được nhường ngôi đế Vì Trịnh Doanh muốn thế Ý Tông Vời ngay thái tử đông cung Trở về nhận lảnh trung hưng mối giềng Dân Đàng Ngoài triền miên thiếu đói (1730,1735,1740) Ruộng bỏ hoang đồng cỏ xác xơ Thiên tai, dịch bệnh bấy giờ Nhiều năm hạn lụt mất trơ mùa màng Số giáo dân bao gồm cả nước (1737) Đến bây giờ kiểm được xong xuôi Hai trăm năm chục ngàn người Nhà thờ giáo sứ nhiều nơi cát quyền Cả hai miền đều cho cấm đạo (1737) Sợ gây mầm khuynh đảo trong dân Truyền cho giáo sĩ ngoại nhân Phải ra khỏi nước không cần lệnh vua Nhà sư tên Dương Hưng khởi nghĩa Ở Tam Đảo và giữ một vùng Lại thêm tù trưởng Quách Công Chiếm vùng Lạc Thổ vẫy vùng một phương Người nhà Lê thân vương tôn thất Họp lại cùng Duy Mật hưng binh (1738) Mong làm đảo ngược tình hình Tấn công đốt phá kinh thành tan hoang Mưu bị lộ tìm đường chốn thoát Vì nghĩa binh khinh thất coi thường Nên nhiều người đã chết oan Bị quân họ Trịnh dẹp tan tức thì Lê Duy Mật chạy về Thanh Hóa (1740) Cùng nông dân đã hóa vùng này Thành nơi dựng trại , tuyển nguời Dân binh gia nhập mỗi ngày một đông Khi tiến công khi vây Phúc Lộc Vượt sông Đà đánh thốc sông Thao Lôi Dương ngấp nghé tiến vào Ngọc Lâu còn dấu chiến hào thân vương Thành Trình Quan ba mươi năm ấy Nét oai hùng còn thấy về sau Bị quân phản bội bắc cầu Ong đành tự vẫn tránh vào tay quân (1770) Ơ Đàng Ngoài nhân dân chống lại Bọn kiêu binh và lũ tham tàn (1741) Công Chất cát cứ Sơn Nam (1739) Tuyển, Cừ, Trác, Oánh chiếm đàng Hải Dương (1741) Ơ Bắc Phương dư đồ nhà Mạc (1744) Chiếm Cao Bằng, Hưng Hóa, Tuyên, Quang Ngân Gia lại có Đình Dung (1740) Tế Bồng thủ lĩnh chiếm vùng Sơn Tây Nguyễn Hữu Cầu cho xây dinh trại (1742) Kiểm soát miền duyên hải Đồ Sơn Ngũ Phúc tướng Trịnh bị dồn (1744) Bị quân vây hãm cuống cuồng lo âu Nguyễn Danh Phương cầm đầu lực lượng (1744) Mười vạn quân cả tướng và binh Lấy vùng Thanh Lãng xây thành Cuối cùng bị bắt tử hình nơi đây Nguyễn Phúc Chu trên ngai phủ chúa Ơ Đàng Trong hơn được mười năm Giữa năm Mậu Ngo (1738) thì băng Khoát lên nối nghiệp đăng quan lúc này Nguyễn Phúc Khoát xuống ngay chiếu chỉ Lập lễ đài ở Huế đăng quang Sai người đúc ấn Quốc Vương Đặt ra triều phục , kỷ cương khi chầu Xây kinh đô, điền đài, cung điện Gác Dao Trì nội viện Triều Dương Thuyền rồng đậu ở sông Hương Cái quan đắp rộng dể dàng cho dân Ơ trấn Biên có quân tạo phản (1747) Chúa Nguyễn sai dẹp loạn thật nhanh Được tin giặc cỏ Long Xuyên Vua sai cai đội đem thuyền đi ngay Lại xuống chiếu chọn ngày đúc súng (1747) Làm thêm tiền kẽm cứng lưu thông Cộng chung với cả tiền đồng Định ra luật lệ tiêu dùng dễ phân Năm Giáp Tuất (1754) đem quân tiến đánh Đuổi Chân lạp đến tận Nam Vang Nặc Nguyên dâng biểu đầu hàng (1755) Từ nay thần phục xin làm phiên vương Dưới thời này văn chương kiệt xuất Nhiều thi thơ trước thuật tài tình Nguyễn Kiều một thuở lưu danh Sử Hoa Tùng Vịnh để dành người xem Chinh phụ ngâm chuyện tình cay đắng Bảng hán văn của Đặng Trần Côn Bà Đoàn diễn lại thơ Nôm Văn chương man mác nỗi buồn phu thê Là tác phẩm thiên về nghệ thuật Một áng thơ tuyệt tác bấy giờ Nghe qua não nuột tựa hồ Xót xa vạn dặm mờ mờ đau thương Ở Đàng Ngoài Trịnh Sâm nguyên soái Được tiến phong lên nối ngôi vương Đổi ngay triều nội kỷ cương Không theo pháp cũ triều đường khi xưa Chúa Trịnh Sâm thay vua quyết đoán Đã một lần làm tướng xuất quân Đã từng chiếm lấy Phú Xuân Đuổi quân chúa Nguyễn Phúc Thuần vào Nam Lê Quí Đôn một người tài lực (1752) Để lại đời Tiểu Lục Kiến văn Lê Triều Thông Sử trăm trang Một nhà bác học thuộc hàng quán quân Đất Hải Dương có Lê Hữu Trác (1724) Là một người uyên bác y khoa Y Tông Tâm Lĩnh viết ra Vệ sinh yêu quyết thật là ích dân Làng Đan Loan có Phạm Đình Hổ (1768) Chuyên tâm vào nghiên cứu điễn văn Vũ Trung tùy bút, Tang Thương An Nam Chí Lược trăm trang để đời Từ Tân Dậu (1741) kéo dài cho tới Năm Đinh Hợi (1767) cả ở hai miền Có nhiều sự kiện khó quên Khoát mất, Thuần thế, Trịnh Sâm đang ngoài Nguyễn Phúc Thuần nối ngôi nghiệp chúa Trương Phúc Loan lấn cả quyền hành Trong triều có Nguyễn Cư Trinh Cũng không ngăn được tình hình rối ren Trương Phúc Loan lấy quyền Quốc Phó (1765) Xem triều đình chẳng có một ai Chuyên quyền lại giết người ngay Tóm thâu công việc trong ngoài vào tay Ơ Đàng Ngoài Trịnh doanh bố cáo (1754) Cấm người Au truyền đạo Gia Tô (1746) Cấm người Trung Quốc bấy giờ Lim, Trắc gỗ quý không cho đem về Ơ hai miền dân quê ly tán Bởi mất mùa, lụt hạn triền miên Gian manh làm giả bạc tiền Khiến cho mất giá dân thêm đói nghèo Biển Hà Tiên có nhiều hải sản Lắm ghe thuyền lai vãn mưu sinh Ngư dân ngoại quốc cố tình Đánh bắt tôm cá nước mình mang đi Việc trấn thủ lắm khi quá yếu (1758) Muốn tuần tra lại thiếu chiến thuyền Cuối năm bảy mốt vua Xiêm (1771) Cất quân đánh chiếm Hà Tiên mấy ngày Mạc Thiên Tứ sai người dụ địch Tống Phước Hiệp đột kích sau lưng Dồn quân giặc cướp tới cùng Vượt qua biên giới tấn công mới về Vua Xiêm bèn gửi ngay sứ giả Sang cầu hòa vì đã bộigiao Hứa rằng nay trở về sau Có gì xích mích cùng nhau nghị bàn Vùng Hội An thuyền buôn tấp nập Tàu nước Anh, Pháp, Nhật, Java Thuế quan thâu vốn được là Ba mươi ngàn lẻ tiền đà nhập kho Tiền thu vô Phúc Loan chiếm đoạt Thuế mười phần chỉ được một hai Chuyên quyền Loan lại tác oai Nhân dân đói khổ không ai không thù Đồng bỏ hoang , ruộng khô cỏ cháy Có nhiều làng chẳng thấy luỹ tre Nhân dân đói khổ não nề Nhiễu nhương trộm cướp lắm bề tang thương Trước bối cảnh thê lương đổ nát Đất Tây Sơn Nguyễn Nhạc hưng binh Nêu cao danh nghĩa của mình Loạn thần phải diệt, dành quyền về dân Vào tháng tám nghĩa quân chiếm cứ (1773) Ở Quy Nhơn , tuần phủ Đắc Tuyên Vội vàng tháo chạy xuống thuyền Dong buồm trốn thẳng ra miền Hóa Châu Binh Tây Sơn thọc sâu vào chiếm (1773) Đánh mạnh vào cứ điểm Bình Khang Rồi cho áp sát phía Nam Lấy vùng Bình Thuận như tằm ăn dâu Quân chúa Nguyễn hai đầu bị ép (1774) Bị cắt đường khó tiếp tế nhau Lại thêm lính tráng ốm đau Phúc Thuần ra lệnh rút vào Trấn Biên (1775) Thấy Đàng Trong khắp miền nộichiến Chúa Trịnh Sâm hạ lệnh động binh (1774) Hành quân Chúa tự thân chinh Giương cờ Nam tiến nắm quyền chỉ huy Hoàng Ngũ Phúc sai đi tiền trạm Vượt sông Gianh vây hãm Phú Xuân Vợ con gia quyến Phúc Thuần Dắt dìu bồng bế tránh quân Đàng Ngoài Thành Phú Xuân lọt tay Chúa Trịnh Nguyễn Phúc Thuần chạy lánh vào Nam Để con trấn ở Quảng Nam Bị Tây Sơn đuổi bắt làm con tin Phe Tây Sơn dưới quyền Nguyễn Nhạc (1775) Cùng Lập Đình ngầm ước với nhau Cẩm Sơn buộc Trịnh đối đầu Giao tranh mấy trận tiến vào Phú Xuân Đổi sách lược với quân Lê -Trịnh Tạm nghị hòa để tránh giao tranh Tây Sơn đoán trước tình hình Đương đầu Trịnh –Nguyễn khó giành phần hơn (1775) Trịnh phong Nhạc: Tây Sơn hiệu trưởng Trấn giữ vùng đất Quảng trở vô Lữ-Huệ, Nhạc lại giao cho (1775) Coi quân giữ đất kể từ Phú Yên Nguyễn Khoa Kiên bị Huệ bắt sống Sự kiện này rúng động ba quân Đại binh chúa Nguyễn lần lần Nếm mùi thất bại rút dần vào Nam Ở Quảng Nam xẩy ra dịch bệnh (1775) Phía Trịnh quân binh lính chết nhiều Ngũ Phúc không dám đánh liều Rút lui ra khỏi chân đèo Hải Vân Tôn Thất Xuân mộ quân chiếm lại (1775) Vùng đất mà Trịnh phải buông tay Quân Xuân giữ được mấy ngày Bị binh Nguyễn Nhạc đuổi ngay khỏi thành Năm Bính thân (1776) Tây Sơn thừa thắng Chiếm Long Hồ, đánh thẳng Trấn Biên Lấy Sài Gòn, rồi lại đem Quân vào Gia Định trăm thuyền trịch thu Quân Tây Sơn dưới cờ Nguyễn Lữ Vỗ yên dân , cắt cử nha quan Thu gom khí giới kho tàng Kiểm kê tài sản sai mang đem về Triều đình Lê-Trịnh dần suy yếu Gặp thiên tai lại thiếu tài nguyên Mặc cho Nguyễn Nhạc lấn quyền Tóm thâu lãnh thổ nguyên miền Đàng Trong