Năm canh Tý (1840) khi ngài tạ thế Cho đòi Trương Đăng Quế vào cung Rước hoàng thái tử Miên Tông Chiếu theo di mệnh tấn phong ngôi trời Vua lúc đó tuổi vừa băm bốn Người thông minh tính vốn ôn hòa Văn chương đáng bậc tài hoa Siêng năng lo việc quốc gia suốt ngày Ông là con thứ hai Minh Mạng Nối ngôi cha cáng đáng việc triều Dưới tay quan chức cũng nhiều Trung thành giúp rập mọi điều tận trung Tạ Quang Cự hợp cùng Xuân Cẩn Nguyễn Tri Phương binh trấn Cao Man Trương Đăng Quế bậc cận thần Lại thêm Công Trứ cầm quân vững vàng Ở Trấn Tây, Thổ Man quấy rối Trương Minh Giảng trở lại đất Miên Xuy, Sức dấy loạn Kiên Giang Nhiều nơi nổi dậy như đàn ong ve Vua đã phê bãi binh ra khỏi Đất Cao Man tạm thối lui quân An Giang di tản rút dần Dựng thêm đồn lũy bên phần đất ta Theo quân đi vượt qua biên giới Trương Minh Giảng khi tới An Giang (1841) Thẹn mình hờn giận ngổn ngang Cáo đau, thác bệnh, suối vàng quyên sinh Nước Chân Lạp bị Xiêm chiếm đóng (1845) Dân thổ cư tìm sống sang ta Khẩn cầu Nam Việt kéo qua Sai Võ Văn Giai điều tra tình hình Uẫn kéo binh dẫn đầu đi trước Chỉ vài ngày lấy được Nam Vang Trấn Tây quân Việt chận đường Quân Xiêm hốt hoảng đầu hàng khắp nơi Tướng Chất Tri sai người đến báo (1845) Xin nghị hòa xếp giáo bãi binh Hứa lui về lại nước mình Trấn Tây trả lại với thành Nam Vang Nguyễn Tri Phương truyền thu binh để Năm Đinh Mùi (1847) làm lễ tấn phong Ngôi vua cho Nặc ong Đôn Vua ta xuống chiếu vương phong cho người Ở phương Nam trong ngoài tạm ổn Việc đê điều là vốn nỗi lo Bắc thành, Thanh Hóa lụt to (1846) Truyền cho tu sửa để trừ lụt dâng Bảo đại thần ở kinh và tỉnh Nạn lũ trôi bàn tính cho xong Cửu An đắp đập khơi sông Đắp thêm đất mới nới lòng mặt đê Vua sai mở khoa thi võ học (1846) Cho khắc truyền ấn quốc Đại Nam Văn Quan khai được mỏ vàng (1843) Kiểm tra dân số kho tàng quốc gia (1841, 1847) Đào Trí Phú đi qua Pháp để (1843) Thảo luận về mua chiếc Điện Phi Chiếc tàu hiện đại khó bì Vận tốc cực mạnh ngay khi khởi hành Tạo mẫu riêng cân đai phẩm phục Lập công thức việc đúc súng đồng (1846) Mời người đạo đức vào trong Giúp dân khai hóa việc chung góp phần Nền ngoại giao kết thân các nước Đất Trung Hoa vẫn được quan tâm Sang Tàu sứ cử sang thăm Bắc Kinh phó hội từ năm Nhâm Dần (1842) Người Nam Bân nước là Thủy Xá (1846) Cũng chọn làm sứ giả dưa sang Chiêm Thành lại muốn tiến dâng Ta cho hai nước được làm phiên vương Ở Tây phương như Anh Cát Lợi (1845) Sai sứ qua muốn nối bang giao Nhân khi nước ấy có tàu Gặp cơn bão biển trôi vào nước ta Tháng tám qua có nhiều tàu chiến (1847) Của nước Anh đến biển Tourane Quốc thư cống phẩm đưa sang Mong ta chấp thuận giao thương nước ngoài Những năm trước mật sai chỉ dụ Các tỉnh thành theo dõi giáo dân Thừa sai thì phải theo chân Âm mưu phản động phải ngăn kịp thời Nhưng tới đời nguyên niên Thiệu Trị Lệnh cấm đạo nới nhẹ ít nhiều Favin đại diện Pháp triều Xin cho giảm án người theo đạo này Vua Thiệu Trị một người nhân ái Tha năm người vì nghĩa tiên quân Thuở xưa họ đã theo chân Phò Vương trong cảnh khốn cùng thất cơ Cuộc giao hảo ban sơ khởi việc Pháp cử sang hai chiếc chiến thuyền Quốc thư chữ Hán dâng lên Xin vua cho phép được truyền thánh kinh Bỗng đang khi điều đình thương lượng Thuyền của Tây nổ súng vào ta Giương buồm vượt biển chạy xa Vua quan nổi giận liền ra lệnh này Xuống chỉ dụ : cấm ngay truyền đạo Bắt những người che dấu Thừa Sai Giáo dân, giám mục nhiều nơi Nổi lên chống đối lệnh này của vua Ít có vua như là Thiệu Trị Ông cũng là học sĩ uyên thâm Lắm khi cùng với quần thần Đông Tây kim cổ luận bàn việc xưa Là nhà thơ có nhiều tác phẩm Cũng là người có lắm bài hay Vua ra câu đố đến nay Chưa ai giải được chuyện này thật không ? Đó là bài Vũ Trung Sơn Thủy Được ra đề theo kiểu hồi văn Liên hoàn một chút khó khăn Đọc thành sáu bốn (64) trắc bằng ra thơ Bài thơ xưa nay treo ở viện Lúc trước kia gọi viện Long An Ngày nay thuộc viện bảo tàng Nằm trong thành nội ở gần Hiễn Nhơn Vua Thiệu Trị khi còn tại thế Làm những điều đáng kể sau đây Rút quân ra khỏi trấn Tây Đào sông đắp đập định ngày khai thông Chỉnh đốn lại trong cung ngoài điện Khẩn hoang vùng dọc biển miền Nam Dạy điều nhân nghĩa khai tâm Kiểm tra dân số để làm thống kê Thái tử Thì lên ngôi hoàng đế Tên Hồng Nhậm hậu duệ Gia Long Được phong là Phước Tuy Công Niên hiệu Tự Đức nối dòng Nguyễn Vương Hưởng ngai vàng tuổi đương mười chín Dáng mảnh người bản tính thư sinh Hiền lành nhân hậu chí tình Khiêm cung hiếu thuận thông minh hơn người Đối với me,à người hiếu thảo Việc nước nhà thường báo cho hay Chép riêng lời mẹ hằng ngày Quyển Từ huấn lục trong tay xem dần Các đại thần như Phan Thanh Giản Nguyễn Tri Phương còn vẳng tiếng thơm Triều thần một dạ sắt son Hoàng Diệu tuẫn tiết một lòng trung quân Vua là người văn hay chữ tốt Để lại đời ngót một ngàn trang Khi vui xướng họa thơ văn Thức khuya dậy sớm siêng năng việc triều Sức thì yếu việc nhiều không xuể Nên nhà vua chẳng thể đi xa Dân tình chỉ được nghe qua Còn như kinh lý quả là hiếm hoi Sức khỏe ngài là điều bí ẩn Vợ thì nhiều mà vẫn không con Tuổi cao lực đã cạn mòn Lựa người nối nghiệp nuôi con em mình Triều Tự Đức thịnh hành Nho học Kẻ đương thời thích đọc từ chương Văn thơ câu nệ khoa trường Bế quan tỏa cảng ngày càng thoái lui Xuống chiếu sai định thêm các ngạch Với văn bằng thì đặt như sau Thủ khoa, Bảng nhãn đỗ đầu Thám hoa, Hoàng giáp đứng sau loại này Gọi Tiến sĩ liền ngay sau đó Thêm cử nhân, chót đổ Tú Tài (1847 , 1851) Đích thân vua chọn người hay Tấn phong quan Trạng trong ngoài xướng danh Vừa hoàn thành "Đại Nam Hội Điển" (1856) Ghi các điều Chế, Chiếu, Biểu, Nghi Các điều lệ định trường quy Chính danh mọi việc dễ bề an dân Lập nhà thờ Hiền Thần, Trung Nghĩa (1857) Lại cho tìm hậu duệ các quan Thành, Chất, Văn Duyệt hàm oan Nay cho con cháu chức hàm, tước quan Hồi Tây Sơn có Võ Trường Toản (1852) Một danh sư ở ẩn giữa đời Học trò lắm kẻ nên người Vua phong Tố Đức lập nơi để thờ Mấy năm đầu triều vua Tự Đức Một vài nơi cướp giựt nổi lên Cao Bằng thổ phỉ phía trên Nông dân làm loạn dưới miền Hải Dương Ở Mỹ Lương có Lê Duy Cự Được tôn làm Soái Chủ vùng này Quân sư Bá Quát dưới tay Chiêu quân chiếm lấy Sơn Tây bấy giờ Cao Bá Quát nhà thơ lỗi lạc Người Gia Lâm , Kinh Bắc ngoại thành "Chu Thần Thi Tập" nỗi danh Nói lên được cái nhân sinh bấy giờ Là quân sư cho Lê Duy Cự Bị tuyên án xữ tử chém treo Ghép vào tội phản Hòang Triều Giúp quân phiến lọan làm điều tác oai Sau biến cố dưới thời Thiệu Trị Vua Tự Đức nghiêm trị nhiều hơn Luật ra cấm đạo trong dân Với điều phân sáp giam cầm biết tay Ba Giám Mục là dân nước Pháp Bị triều đình xử phạt tận tình Bắt giam riêng biệt một nơi Rồi đem xữ giảo từng người răn đe Tin thảm sát bay về Pháp Quốc Nã Phá Luân lập tức ra quân Binh thuyền sửa soạn đưa sang Dọn đuờng xâm lược dần dần nước ta Montigny cử qua thương thuyết Đến Đại Nam xin để bang giao Cửa Hàn thuyền chiến theo vào Sứ thần của Pháp dâng thư lên ngài Vua từ chối truyền sai chuẩn bị Lập đồn lũy bố trí tuần tra Thần công đặt vịnh Sơn Trà Cửa Hàn cửa Thuận quân ta canh phòng Tàu của Pháp vào trong Cửa Thuận Đi lòng vòng do thám nước ta Có khi đến bải Sơn Chà Thường xuyên lảng vảng xa xa bên ngoài Ở Biên Hòa cho người lên bộ Đến Quãng Bình neo lại điều nghiên Rồi qua Nam Định , Thái Bình Lên bờ khảo sát địa hình ra sao Nã Phá Luân mỡ đầu cuộc chiến Cử đi ngay pháo hạm chiến thuyền Genouilly Trung Tướng toàn quyền Ba ngàn lính thủy được đem theo cùng Espagnol hợp chung với Pháp Hội ý nhau bèn lập liên quân Quảng Nam trực chỉ dong buồm Ra sức bắn phá hạ đồn An-Ton (1858) Lê Đình Lý cùng quan Đào Trí Dàn binh vùng Cẩm Lệ giao tranh Chẳng may trúng đạn trên thành Rút về hậu cứ chia quân chặn đường Nguyễn Tri Phương tăng cường giữ ải Đồn Liên Trì, An Hải, Trấn Quan Dằng dai lựa thế cầm chân Lính Tây bệnh dịch thất thần rút ngay