Năm Kỷ Mùi bỏ vây Đà Nẳng (1859) Giặc theo đường kéo thẳng vào Nam Hành quân đánh thốc Phiên An Sài Gòn, Gia Định chúng bàn lấy luôn Người chỉ huy là quan hộ đốc Thấy thế giặc mỗi lúc một đông Rút vào tử thủ bên trong Dần dần cô thế tử vong trong thành Giặc chiếm xong phá dinh đốt trại Hủy kho lương của cải đem đi Truyền cho Trung Tá Berry Đóng quân tại chỗ chỉ huy vùng này Genouilly được thay người khác Thiếu tướng Page ủy thác nghị hòa Ước thơ mười một khoản là Cắt đất , cho phép người ta ra vào Vua ướm hỏi : muốn hòa hay chiến ? Việc trù trừ chẳng tiến tới đâu Đợi thư phúc đáp quá lâu Sứ thần Pháp quốc xuống tàu ra đi Năm Tân Dậu (1861) giặc về Gia Định Tổng chỉ huy : tư lịnh Charner Nam Kỳ giặc muốn lăm le Điều nghiên kế hoạch phân chia từng người Đồn Kỳ Hòa, Cây Mai, Kiến Phước Địch tập trung hỏa lực tấn công Khói mù đạn pháo nổ tung Quân Nam cố thủ ở trong chiến hào Súng thần công òa ào trực chỉ Giặc tràn vào chiến lũy phe ta Hai bên đánh xáp lá cà Quân Nam yếu sức rút ra khỏi đồn Nguyễn Tri Phương linh hồn kháng chiến Đang theo dõi diễn biến từng giờ Điều binh tiến thoái phất cờ Cùng quan tham tán dặn dò ba quân Rồi tướng quân chẳng may trúng đạn Quan Tán lý vong mạng trước đồn Nguyễn Duy, Thế Hiển tử thương Quân ta tan tác rút luôn ra ngoài Đồn Kỳ Hòa giờ đây thất thủ Nguyễn Tri Phuơng rút khỏi Phiên An Biên Hòa dừng lại dưỡng quân Bổ sung thêm được gần ngàn tinh binh Ở triều đình nghe tin rúng động Lời điều trần trước chẳng thèm nghe Bá Nghi đã chỉ mối nguy Giặc luôn cơ động, ta thì ngồi yên Ở Gia Định, giặc đem quân đánh Nơi cửa Hàn, thế mạnh dương oai Cát Bà cửa Thuận tới lui Chiến thuyền của Pháp luôn ngoài biển Đông Từ Sài Gòn, giặc chia mấy mũi Ở phía tây lấn tới Hốc Môn Ven sông Ngưu Chữ đóng đồn Vượt sông Vàm Cỏ vào đường Long An Giặc nghênh ngang như vào nhà trống Sửa soạn quân vây hãm Định Tường Tấn công đồn ở Tân Hương Tiến qua cứ điểm Trung Lương dễ dàng Vàm Cỏ Tây vượt sang để đánh Từ Cửa Đại tiến đến Tịnh Giang Bắt quan tướng quốc Công Nhàn Mỹ Tho bỏ ngõ Nam quân chạy dài Mất Định Tường tin bay tới Huế Cả triều đình không thể làm ngơ Cử ngay Bộ Hộ Thượng Thơ Ý vua cũng hiểu phải lo đề phòng Ở miền Đông, quân ta cố thủ Từ Đồng Nai rán giữ Mỹ Hoà Miền Tây, giặc đã dần dà Gò Công tiến chiếm, đánh qua Tháp Mười Bỏ Mỹ Tho, ta lui Cai Lậy Lệnh triều đình giữ lấy Vĩnh Long Nghĩa quân cát cứ Ba Giồng Quan gia Phủ Cậu một lòng vì dân Trương Công Định cầm quân chống chọi Đất Gò Công, Huyện Toại chiêu binh Duy Dương viên lại triều đình Thủ khoa Huân cử điều hành việc quân Nguyễn Trung Trực mấy lần dụ địch Đội nghĩa thuyền tập kích trên sông Espérance đang ở giữa giòng Du kích phóng lửa tấn công , tàu chìm Vùng Cái Thia thuộc miền Mỹ Quý Giặc tiến dần về phía Vĩnh Long Lebris đại tá tập trung Bọn nguời theo giặc tấn công Nam triều Tướng Bonard được điều sang thế Thay Charner tổng chỉ huy quân Viễn chinh của Pháp đang cần Đổi thay chiến lược nuốt dần miền Nam Giặc âm thầm chiêu quân (Catô) phản nghịch Lập ra đoàn du kích quấy ta Lấy tiền, chức tước ban ra Tuyên truyền "giết đạo" âm mưu gian tà Đánh Biên Hòa, tiến ra Bà Rịa Lấy Vũng Tàu, cứ địa Bình Tuy Miền Đông nay đã lâm nguy Vĩnh Long địch chiếm tin về kinh đô Với kẻ thù vô cùng xa lạ Và khí tài chúng quá tối tân Mưu mô chiến thuật điều quân Khác xa các nước lân bang quanh mình Cả triều đình hoang mang bối rối Trước tình hình tiến thối lưỡng nan Giặc Tây chiếm nửa miền Nam Nghị hoà hay chiến phải làm gì đây ? Lúc trước đó, có người dâng kế Xin đức Vua liệu thế về sau Nghị hòa hơn để thua đau Vì so với giặc kém nhau quá nhiều Xin vua theo gương người Nhật bản Và Trung Quốc mà tạm bang giao Để cho nhiều nước cùng vào Tự khắc thành thế vạc dầu ba chân Đất không mất mà quân vẫn giữ Việc giao thương thì cứ phồn vinh Người ta đem tới văn minh Giao lưu văn hóa dân mình lợi thêm Vua có xem nhưng lòng tơ rối Lời điều trần tâm huyết đưa ra Lời hay đành phải bỏ qua Bế quan tỏa cảng uy ra một mình Đến bây giờ, triều đình mới thấy Bọn giặc Tây cướp lấy vương quyền Biên Hòa, Gia Định, Trấn Biên Định Tường, Cai Lậy, thêm miền Vĩnh Long Bonard cử Simon trung tá Ở trong vai sứ giả chiêu hàng Đem thuyền neo ở sông Hương Buộc ta phải ký và nhường đất cho Giao Định Tường và trao Gia Định Nhượng Biên Hòa, các tỉnh phía Nam Đất đai địch cứ lấn dần Biến thành thuộc địa thực dân cả rồi Phan Thanh Giản vua sai thương thuyết Thảo sơ qua Hòa Ước tay ba Espagnol, Pháp và ta Định năm Nhâm Tuất (1862) trình qua triều đình Hòa ước ấy chia thành ba bản Mười hai điều , các khoản như sau Tự do giảng đạo , ra , vào Buộc ta cắt đất đễ giao cho người Phan Thanh Giảng với tài tranh cãi Theo hòa ước đòi lại Vĩnh Long Vua sai ông ấy vào trong Buộc Ariès giao Vĩnh Long về triều Mất quá nhiều theo trong hòa ước Triệu các quan tính chước nghị bàn Chọn ngay sứ bộ gởi sang Paris, Madrid lên đuờng thuyết du Đoàn sứ bộ giả từ qua Pháp Phan Thanh Giản trong chức trưởng đoàn Tham tri Phú Thứ phó quan Thọ Tường, Vĩnh Ký liệu đường thông ngôn Nã Phá Luân truyền cho bệ kiến Sứ thần ta đánh tiếng lên rằng : "Vì đức độ lẫn tài năng Xin cho chuộc lại mấy vùng đất đai" Khéo tìm lời, Pháp Hoàng từ chối Phan Thanh Giản bối rối vô cùng Những lời du thuyết tiêu vong Bao nhiêu công sức mất không cả rồi Từ nước ngoài quay về lại Huế Yết kiến vua sự thể đầu đuôi Trước triều ông đã trình bày Rằng vua nước Pháp tìm lời nói quanh Riêng Phú Thứ chép thành một tập Viết lại điều mắt thấy tai nghe "Đông Tây Luận" một bài thi Vẫn còn mang tính khinh khi người ngoài Grandière trong vai thiếu tướng Được cử sang thanh toán n ghĩa quân Tuân theo lệnh Nã Phá Luân Bác lời thỉnh nguyện sứ thần của ta Viên Toàn Quyền là Aubaret Trước sân chầu lễ phép tâu vua Mấy điều hòa ước đã đưa Giữ nguyên không đổi xin vua xét tường Theo như lời của hoàng đế Pháp Vẫn duy trì hòa ước ký xong Chỉ cho trả lại Vĩnh Long Còn ba tỉnh khác xin đừng bàn thêm Muốn đoạt luôn những miền còn lại Năm Đinh Mão (1867) đánh lấy miền Tây Tối hậu thư ,Vie gởi ngay Nhưng vua Tự Đức để ngoài lời đe Phan Thanh Giản cử đi Kinh Lược Gởi thêm quân vào trước trong Nam Đắp thành, phòng thủ lo toan Ghé qua Gia Định hỏi han tình hình Bọn giặc Pháp nửa đêm rạng sáng Lệnh khởi binh tiến đánh Vĩnh Long Một đoàn thuyền chiến rợp sông Thủy quân lục chiến tấn công vào thành Quan Kinh Lược không đành nhìn thấy Cảnh thịt rơi, máu chảy dân mình Cho nên ông phải thân chinh Mở lời đàm phán, hạ mình cứu nguy Thế giặc mạnh màng chi thương thuyết Cứ tràn vào cố quyết chiếm luôn Hà Tiên, Châu Đốc quy hàng Tóm thâu sáu tỉnh miền Nam bấy giờ Ông không ngờ thực dân tráo trở Khiến cho ông đau khổ vô cùng Nhịn ăn đến lúc lâm chung Áo bào, ấn triện gởi dâng về triều Nguyễn Đình Chiểu giấy điều chấp bút Viết một bài thơ khóc họ Phan Còn vua và các đình thần Trách Phan không quyết đánh quân bạo tàn Đất miền Nam trở thành thuộc địa Pháp bắt đầu nghĩ kế an dân Chính quyền quan lại đặt dần Hương , ấp chiêu mộ Việt gian tham tiền Tỉnh Gia Định Trấn Biên thay đổi Chọn Sài Gòn đất mới làm kinh San đường, lập chợ, xây thành Khơi sông, lập cảng, dựng nhanh nhà tù Dinh Toàn quyền làm khu Soái Phủ Lập nhà thương , mở phố bán buôn Xây cầu, đường sá, khai mương Nhà thờ Thiên Chúa, gác chuông chọc trời Ngạch Niết ty bổ người cai trị Trường Tabert dạy trẻ Tây phương Khuyến thêm tiểu thủ công thương Lập ra chi nhánh Đông Dương Ngân Hàng Thành lập ban Hội đồng Quản Hạt Các phép tắc dựa luật của Tây Xử dân theo kiểu luật này Hội đồng hàng tỉnh bầu ngay từng miền Để thông tin tuyên truyền các huyện Đặt đường dây điện tín nhiều nơi Công ty tàu thủy đường dài Nam Vang, Thượng Hải lập ngay tức thời Xây thêm đồn sai người cắt đặt Thành Chí Hòa cho đắp lên cao Chung quanh xây bức tuờng rào Thép gai, lô cốt, cổng chào thật to Chẳng mấy hồi dân ưa nếp sống Sành tiếng Tây, nói ngọng tiếng ta Phần đông quan lại xin qua Nhập vào Pháp tịch như là dân Tây Trước nhục nước ngoại lai xâm chiếm Dân Nam Kỳ kháng chiến vùng lên Đông, Tây khắp cả hai miền Nghĩa quân hoạt động, bưng biền hội quân Diệt thực dân, dựng lên khu chiến Cắt đứt đường tiếp viện vùng sâu Nghĩa binh tay góp sức vào Để ngăn quân giặc đào hào diệt gian