Cả miền Nam sục sôi máu lửa Dân căm hờn cháy cả tâm can Cùng nhau đánh đuổi thực dân Tầm vong giáo mác tòng quân lên đường Đất Gò Công có Trương Công Định Cù lao Rồng nức tiếng Thủ Khoa Phạm Liên dũng lược tài ba Lại thêm Trương Huế theo cha diệt thù Thủ khoa Huân cầm đầu kháng chiến Người Định Tường , nổi tiếng khắp nơi Ra tay đánh Pháp tơi bời Bị đưa an trí bên trời Phi Châu Đến vào đầu tháng tư Ất Hợi (1875) Phe nghĩa quân tiến thối lưỡng nan Pháp đang cố sức dụ hàng Vẫn không lay chuyển sắt son anh hùng Giặc chém ông ở gần Phú Kiết Cả miền Nam thương tiếc biết bao Vén tay để lại mấy câu : Hạn mã giang san vị quốc cừu Chỉ nhân binh bại tứ thân hưu Anh hùng mạc bả dinh du luân Vũ trụ trường khan tiết nghĩa lưu Vô bố dĩ kinh Hồ Lỗ phách Bất hàng cam đoạn tướng giang đầu Dương niên Tho-Thủy lưu ba luyến Long đảo thu phong khởi mộ sầu Thân văn Nhiếp đứng đầu chống Pháp Lễ Giáng sinh Cai Lậy công đồn Cái Môn, Bà Vát, Trà Côn Tổng Thu, Tổng Cầy, Cầu Vồng lừng danh Từ Bến Thành, Trà Vinh, Vĩnh Trị Qua Cổ Chiên, Tây Thủy, Hậu Giang Rạch Gầm, Cần Giuộc, Trung Lương Nghĩa quân nổi dậy diệt phường ác ôn Trương Công Định anh hùng chống Pháp Ơ렂iên Hòa lại gặp Phan Trung Dấy binh đóng ở Gò Công Thuyền ghe khí giới binh đông vạn người Ông cho người phục kích lính ngụy Giết chỉ huy đại úy Barbé Đánh đồn như thế chẻ tre Tân An, Cần Giuộc răn đe ngụy quyền Tướng Bonard cho thuyền vây bủa Khu Bình Xuân chặn cửa Gò Công Sa cơ thất thế cuối cùng Giặc bắt giết chết anh hùng nghĩa quân (1864) Thiên Hộ Dương bạn Trương Công Định Trấn cả vùng Cao Lãnh, Cái Thia Pháp cho tướng Grandière Đưa quân truy quét dẹp phe bưng biền Nguyễn Trung Trực còn là Quản Lịch Mới nghe tên, quân địch khiếp hồn Tân Uyên phục kích công đồn Hải quân pháo hạm chìm luôn giữa giòng Đất Kiên Giang vẫn còn ghi dấu Chiếm sạch thành đoạt lấy súng Tây Giận ông, giặc Pháp giận lây Sai Huỳnh Công Tấn bắt ngay mẹ người Vì thương mẹ trong tay lũ quỷ Ông đành lòng giải thể nghĩa quân Đem mình nạp lũ thực dân Đền ơn báo hiếu trung quân với đời : "Thư kiếm tùng nhung tự thiếu niên Yêu gian đảm khí hữu long tuyền Anh hùng nhược ngộ vô dung địa Bảo hận thâm cừu bất đái thiên" Huỳnh Công Tấn và Trần Bá Lộc Trần Tử Ca cùng bọn Việt gian Chạy theo lũ giặc tham tàn Nặng lòng mẫu quốc chẳng màng chi dân Đỗ Hữu Phương thăng dần Tổng đốc Là một người đã giúp thực dân Cho người lùng sục nghĩa quân Đón bắt Trương Huế ở gần Long An Ở trong Nam là phần thuộc Pháp Ngoài Bắc Kỳ loạn lạc khắp nơi Pierre Lê Phụng dụ người Nổi lên làm loạn bên ngoài Sơn Tây Giặc thời nay, Cờ Vàng Cờ Trắng Quân Tàu Ô với đảng Cờ Đen Cướp bóc quấy phá Quảng Yên Lạng Sơn cát cứ , chiếm miền Tuyên Quang Vùng biên giới ở gần Trung Quốc Bọn Thổ phỉ càng lúc càng đông Cao Bằng có giặc Ngô Côn Giặc Nùng giặc Thổ quân hơn mấy ngàn Nguyễn Tri Phương rồi Trương Công Định Ông Ích Khiêm, Đô Thống, Trọng Bình Được vua giao việc điều binh Tìm phương ổn định tình hình rối ren Nguyễn Tri Phương sau đêm thất thủ Được triệu hồi điều phái ra Trung Lãnh phần quân vụ bổ sung Vạch phương phòng thủ trong vùng Quãng Nam "Mọi" vách đá ở gần Quảng Ngãi Thường thường hay nhiễu hại nhân dân Nguyễn Thân dược lệnh cầm quân Ra sức chiêu dụ dần dần vỗ yên Ở Thừa Thiên , có nhiều biến cố Việc xây lăng , lựa chổ khởi công Tốn hao tiền bạc của chung Người dân không thuận tán đồng ý vua Vùng Vạn Niên đất xưa Hương Thủy Mạch long giao địa lý tuyệt vời Khiêm Cung được đặt vào nơi Thâm sơn u tịch khó người tìm ra Vua xem qua nhiều tờ đồ án Cho công trình xây dựng Khiêm Lăng Kiến trúc quy hoạch khoanh vùng Đào hồ Thủy Tạ xây vòng thành Nam Tháng mười hai cuối năm Giáp Tý Hương Tập mưu định thí giết vua Không may mưu lộ phải thua Bị đem trảm quyết ngăn ngừa loạn sau Hai năm tiếp vào đầu tháng tám Có Đoàn Trưng dấy loạn Chày Vôi Cùng em Ái, Trực mấy người Cúc làm nội ứng giả vờ sắc vua Vào Cấm Điện cướp đồ khí giới Giặc tràn qua gần tới Tả Sương Vô nhà Duyệt Thị dương dương Hồ Oai ra cản giữa đường gặp quân Đoàn Tư Trực gươm phăng một nhát Tai Hồ Oai rách toạc một bên Trưng mời xa giá rước lên Đưa con Hường Tập nắm quyền hoàng gia Cuộc chính biến trên đà thắng lợi Trực chưa chi đã vội hân hoan Hồ Oai, Lê Sĩ nhân toan Đâm ngay Tư Trực một gươm chết liền Quân tạo phản thất kinh khiếp hải Trước tình hình tiến thoái lưỡng nan Dân phu rối loạn tan hàng Bị quân thị vệ dể dàng dẹp tan Cuộc chính biến làm vua thức tỉnh Xét lại nhiều quyết định từ xưa Chọn người kế vị ngôi vua Tìm cách đánh bại mưu đồ ngoại xâm Nguyễn Trường Tộ uyên thâm Hán học Lê gót theo giám mục Gauthier Xuất dương tìm kế ra đi Đem điều quan sát chép ghi rõ ràng Dâng lên vua điều trần lý thuyết Những vấn đề giải quyết ba hoa Duy tân rằng lợi nước nhà Cho mau bắt kịp người ta với mình Ở Cái Mơn có Trương Vĩnh Ký Là một người trí thức theo Tây Thực thi chính sách đường xa Dùng chữ quốc ngữ trong trường phổ thông Làm thông ngôn cho đoàn Sứ bộ Sang Tây phương trao đổi ngoại giao Trở về sau đó ít lâu Chuyên tâm dịch thuật sách Tàu, chữ Nôm Pháp đã chiếm nhiều phần đất nước Đất Nam kì xâm lược từ lâu Bắc kì thôn tính mưu sâu Bourayne thuyền chiến khởi đầu tiến vô Năm Nhâm Thân (1873) tên Đồ Phổ Nghĩa Đem thương thuyền dựa vía giặc Tây Mượn đường mua bán qua đây Vân Nam, Hà Nội vẽ ngay hải trình Phan Đình Bình cùng quan Khâm Mạng Gọi Dupuis đàm phán giao thương Cấm không cho chở đi đường Gạo thóc, đạn dược, súng trường, quân trang Jean Dupuis chẳng màng khuyến cáo (1872) Vẫn cho thuyền chạy thấu Vân Nam (1873) Quân ta ra lệnh bắt giam Những tên ngang ngạnh công nhân trên tàu Jean Dupuis bắt đầu làm loạn Kéo lên bờ sửa soạn tấn công Bắt đi mấy lính hộ phòng Hai viên quan lại giam chung một buồng Trong khi đó giặc đang kiếm cớ Gọi Garnier đang ở Trung Hoa Tuần dương hạm Pháp kéo qua Hai bên thương thuyết tìm ra giải trình Đang thương thuyết thình lình giặc nổi Vây hãm thành gởi tối hậu thư Tri Phương viết lệnh gởi cho Phải mau bẻ gãy mưu đồ của Tây Cửa Đông Nam giặc vây dày đặc Tấn công thành đại bác nổ vang Cư dân sửng sốt bàng hoàng Còn quan Khâm Mạng bị thương ở đùi Thành đã rơi vào tay giặc Pháp Dùng luật rừng trấn áp quan quân Cho người lùng sục trong dân Bắt giam nghĩa sĩ để ngăn chống ngầm Phò mã Lâm mặc dù trúng đạn Gục trên thành tay vẫn cầm gươm Tướng quân cũng đã bị thương Chối từ băng bó vết thương trên đùi (1873) Nguyễn Tri Phương ngậm ngùi vận nước Trước địch quân nhả thuốc nhịn ăn Ba mươi tháng Chạp (1873) trối rằng : "Một đời vì nước quyết quên thân mình" Pháp lấy xong được thành Hà Nội Bèn xuất quân tiến tới Trung Châu Hưng Yên, Phủ Lý tóm thâu Ninh Bình, Nam Định lọt vào bọn Tây Hautefeuille Hải quân Thiếu úy Chiếm Hải Dương như thế trở tay Giáo dân Phát Diệm theo Tây Vui mừng thoát cảnh khốn cùng trước kia Hoàng Kế Viêm được chia trấn thủ Làm Tiết Chế Quân Vụ Bắc Kì Cờ Đen cướp biễn xin về Cho Lưu Vĩnh Phúc chỉ huy bọn này Quân Nam triều rút lui trấn giữ Giặc Cờ Đen cố nhử bọn Tây Vu vơ mấy phát đạn bay Dụ cho quân Pháp rời ngay khỏi thành Quân Cờ Đen thu binh trốn chạy Pháp đuổi theo ra tới ngoại ô Đến chân cầu Giấy thì vừa Lọt vào thòng lọng bất ngờ của ta Trận phục kích thật là diệu kế Ta , bấy giờ ở thế thượng phong Garnier trúng đạn tử vong (1876) Làm cho quân giặc vô cùng lo âu Quân ta đã từ lâu yếu thế Nhưng trận này khống chế giặc Tây Dupré Thống Đốc lên thay (1873) Liền sai sứ giả trình bày với ta Philastre thanh tra đại úy Theo lệnh Tây đến Huế điều đình Cùng ta giải quyết tình hình Sao cho đừng để tranh giành về sau Năm Giáp Tuất ký vào hòa ước (1874) Hăm hai điều định được như sau : Đặt chức lãnh sự ra vào Ưu tiên thương mãi ngoại giao nước ngoài Nguyễn Văn Tường Khâm Sai chánh sứ Được triều đình cắt cử nghị thương Còn Krant đại diện Tây dương (1874) Buộc ta cắt đất để nhường cho Tây Từ Giáp Tuất (1874) tới nay năm Ngọ (1882) Pháp và ta đã tỏ bình yên Sứ thần trao đổi hai miền Khâm sứ Philastre giữ quyền ngoại giao (1876) Ông Philastre mặc dầu người Pháp Nhưng lại thích học tập Hán văn Biết ông hiện tại đang cần Vua sai thầy cử dạy giùm ông ta Việc giao hảo giữa ta và Pháp Đã trở nên hòa hợp nhiều hơn Vấn đề trao đổi ngoại thương Được đem bàn bạc luận cương rõ ràng Việc truyền đạo có phần cởi mỡ Giáo sĩ nay giúp đỡ khá nhiều Để dân thóat cảnh đói nghèo (1868) Văn Điền mật tấu mấy điều yên dân Chính phủ Pháp tặng tuần dương hạm (1876) Cùng khí tài súng đạn cho ta Vua sai Tham tá đi qua Nhận về năm chiếc tuần tra dọc bờ Năm Mậu Dần (1878) cấp cho Hà Nội Trăm khẩu súng quà gởi của Tây Để cho hai nước từ đây Giử niềm hòa khí lâu dài hai bên Bộ Ngự chế có thêm mấy quyển Vịnh sử Nam những chuyện xa xưa (1877) Luật hình vua lại truyền đưa Gởi cho Khâm sứ làm quà của ta Vua sai qua xã giao thăm viếng (1881) Một tháng hay hai tháng một lần Có khi tại cửa Ngọ Môn Giao hòa yến tiệc đãi đằng sứ Tây Nguyễn Thành Ý được sai đi Pháp (1877) Đấu xảo đưa các loại thổ nghi Lấy thêm đồ đệ đem đi (1879) Toulouse ở lại học nghề động cơ Lại chọn người tuyển cho sang Pháp (1879) Sang nước Anh quan sát xứ người (1870 - 1881) Mua tàu của Đức năm rồi (1872) Bang giao với Ý, tiếp người phương Tây (1879)