Lúc Rheinart sang thay Philastre Nhất là khi nội các của Tây Lại bầu thủ tướng khác thay Chính sách cai trị đổi ngay tức thì Pháp muốn chiếm Bắc Kì lần nữa Một nguồn tin báo của nước Anh (1882) Vua ta nghe được phong thanh Rằng chính phủ Pháp động binh năm rồi Năm Nhâm Ngọ (1882) tháng hai vừa quá Rivière đại tá hải quân Đem hai chiến hạm tuần dương Mấy ngàn lính thủy lên đường tới nơi Đến Hà Nội đóng nơi Đồn Thủy Rivière gởi tối hậu thư Tổng đốc Hoàng Diệu khước từ Chia quân chống giữ để ngừa tấn công Thăng Long thành chìm trong biển lửa Kho thuốc súng rực cháy nửa đêm Tứ bề đạn pháo vang rền Quân ta giao chiến chung quanh chiến hào Bọn Việt gian cài sâu từng tổ Đợi thực dân súng nổ tấn công Túa ra đốt phá lung tung Khiến quân Hoàng Diệu khó lòng giữ yên Rivière hay tin Hà Nội Đã dần dần vuột khỏi quân ta Tung quân đánh xáp lá cà Quân Nam yếu thế lui ra dần dần Tôn Thất Bá tay chân của giặc Là Việt gian nằm sẵn trong thành Đốt kho thuốc súng nghi binh Giúp cho lũ giặc tràn nhanh vào thành Lúc bình minh giặc xông vào chiếm Ông Hoàng Diệu chạy đến Hành cung Thảo tờ di biểu tận trung Buộc dây oan nghiệt tạ lòng nước non Miếu Quan Thánh vẫn còn ghi dấu Mối căm hờn nung nấu tâm can Chữ trung với nước vô vàn Ngàn sau ai dám dễ dàng lãng quên Quan Tổng đốc có tên Hoàng Diệu Người Điện bàn , thuộc đạo Quảng Nam Được vua cắt cử ra làm Tổng đốc Hà nội với hàm thượng thư Khi ông chết di thư để lại Có những câu mãi mãi về sau : Tướng lược phi trường tử , tử quí sanh nhi vô ích. Thành vong mạc cứu , túng nhiên tử hữu như cô Cô trung nhi thệ giử Long Thành, nguyện trùng tiên thần Nguyễn Tri Phương ư đia hạ Sổ hàng huyết lệ ,vạn lý quân môn, nguyện nhựt nguyệt chi chi chiêu minh , biểu thần xích tâm nhi dĩ " Cả toàn dân bừng lên khởi nghĩa Khởi đầu là về phía Văn thân Dâng cao như ngọn sóng thần Bình Tây sát Tả , đuổi quân Tam tài Ở Nghệ An : Như Mai, Trần Tấn Lãnh đạo chừng nửa vạn dân quân Truy kích diệt lũ tham quan "Bọn nối giáo giặc" phản dân tộc mình Sau khi chiếm được thành Hà Nội Pháp bèn trao cho lũ tay sai Tôn thất Bá được giao ngay Nắm quyền sinh sát thay Tây điều hành Ở kinh thành nhiều người phẫn uất Trước thảm cảnh nuớc mất nhà tan Nam triều họp mật mấy quan Sớ dâng xin đánh giết quân tử thù Vua truyền lệnh giao cho Túc Độ Lập hội đồng nhận lại Thăng Long Bởi vì giặc Pháp tính chung Lợi nhiều nếu trả đất vùng này đi Rivière liệt kê mười khoản: Buộc triều đình nhượng hẳn Hà Thành Từ hành chánh đến việc binh Độc quyền thu thuế thương thuyền bán buôn Chính phủ Pháp nhận luôn bảo hộ Trên toàn phần lãnh thổ Đại Nam Trước nhiều đòi hỏi tham lam Vô cùng láo xược của quân bạo tàn Cả toàn dân một lòng thề quyết Suốt ba miền không thể thờ ơ Trước quân cướp nước côn đồ Cần Vương tụ nghĩa phất cờ Văn Thân Giặc đánh chiếm bất thần Nam Định Cho pháo thuyền thôn tính Hòn Gay Quan quân chiến đấu mấy ngày Quần nhau với địch suốt ngày mới thua Bắn gãy chân Carreau trung tá Tấn công tàu đốt cháy Surprise Quân ta chống trả gan lì Dần dần hết đạn rút đi khỏi thành Mưu lũ giặc gian manh xâm lược Chúng cố tình cắt đứt ngoại giao Lệnh cho Rheinart xuống tàu Rời ngay khỏi Huế để vào trong Nam Chúng cố làm tình hình căng thẳng Để dễ bề điều động quân binh Cho ngay tàu chiến vây quanh Các đồn dọc biển án binh cắt đường Quân Trung Quốc vội vàng phản ứng Cho quân binh chận đứng âm mưu Cùng ta ngăn chận kẻ thù Muốn tràn chiếm lấy vùng bờ biển Đông Hoàng Kế Viêm hợp cùng Vĩnh Phúc Giữ các đồn khu vực Gia Lâm Ngầm cho Quang Đản tấn công Đánh cho Pháp rút về đồn thủy binh Quân Cờ đen bất ngờ đánh Pháp Nhắm chiến thuyền pháo tháp bắn sang Lê dương, Tây tặc kinh hoàng Làm tên đại tá vội vàng lui binh Lấy trăm binh rời thành đánh đuổi Quân Cờ đen rút khỏi rất nhanh Lui về Cầu Giấy phục binh Rivière quyết tự mình đuổi theo Chân Cầu Giấy trời chiều lảng đảng Vẫn im lìm hoang vắng thê lương Phục binh nằm sẵn bên đường Đột nhiên pháo lệnh nổ vang ngang đầu Giặc tranh nhau tìm đường trốn thoát Quân Nam Triều nhất loạt xông lên Điểu thương súng đã nổ rền Trơ vơ còn lại mấy tên cầm đầu Rivière rướn cao lảo đảo Một mũi gươm kết liễu cuộc đời Nghĩa trang Montmartre ngậm ngùi Hải quân đại tá thành người thiên thu Triều đình Huế gặp giờ bối rối Lúc nhà vua hấp hối trong cung Trung tuần tháng sáu lâm chung (16-6-1882) Là khi giặc Pháp sục lùng khắp nơi Vua Tự Đức vốn người hay chữ Băm sáu (36) năm nắm giữ ngôi vua Văn chương thi phú có thừa Rành về văn học nhưng chưa trải đời Thật hiếm hoi thấy vua kinh lý Ra khỏi thành để thấy nhân dân Có đi mới hiểu được rằng Quanh ta thế giới muôn phần văn minh Dưới đáy giếng tưởng mình là nhất Hóa ra rằng vốn thật sơ khai Văn minh mình chẳng bằng ai Bế quan, tỏa cảng càng thêm thiệt thòi Vây quanh vua triều đình thiển cận Bỏ ngoài tai những bảng điều trần Vua nghe một lũ nịnh thần Chuyên môn đố kị theo chân người Tàu Nguyễn trường Tộ trình vua mưu chước Việc canh tân chưa biết ra sao? Các quan nghi ngại bàn vào Cho ông công giáo thành phần theo Tây Việc cấm đạo ngày càng thêm dữ Bởi lo ngại thù trong ngoại kết Đốt giáo đường giáo xứ tan hoang Thừa sai linh mục kinh hoàng từ đây Về văn hóa nói chung tạm được Có rất nhiều trước tác khá hay Hoàng Quang còn đuợc tới nay Văn chương như Quát tài thay hại mình Lại nói chuyện chung quanh di chiếu Triều thần tôn Dục Đức lên ngôi Tân quân cho gọi mấy người Tiễn Thành, Tường , Thuyết vào nơi cấm phòng Điều bất ổn ở trong di chiếu Lại là điều nếu cứ nguyên văn Được đem đọc trước triều thần Sẽ gây bất lợi tự quân sau này Tường , Thuyết muốn ra tay phế lập Nhân dịp này sắp đặt âm mưu Giữa triều đang lúc bất ngờ Trách sao di chiếu mấy từ bỏ đi Trong di chiếu lời phê Tự Đức Dục Đức kia vốn thực hiếu dâm Thuyết , Tường dựa thế đại thần Gọi quân Phấn Nghĩa bắt giam tức thì Rước Hiệp Hòa trị vì đất nước Lễ tấn phong ở trước Thái Hòa Trong khi buổi lễ chưa qua Bất đồng đã xảy giữa ba đại thần Vị tân vương ra tay tự quyết Truất binh quyền Tường , Thuyết trong quân Giao cho Tuy Lý hoàng thân Đối đầu cùng Pháp giữ phần hiệp thương Ngầm sai quan Tiễn Thành phụ chánh Vào trong cung nhận lãnh mật thư Truyền ngay trảm quyết , bêu đầu Hai ông Tường , Thuyết kể từ hôm nay Nhưng cơ mưu không may bại lộ Thuyết và Tường bèn xử tội này Tam ban triều điển trên khay Đổ mồm độc dược chết ngay tại nhà Rồi hạ lệnh điều tra cặn kẽ Giết Tiển Thành lặng lẽ trong đêm Triều thần xanh mặt nín êm Tấn tuồng khủng bố càng thêm kinh hoàng Tình thế gặp lúc đang khủng hoảng Thuyết và Tường quậy loạn trong cung Trong khi đại tá hải quân Bị ta giết chết tin hung đưa về Hạ viện Pháp tức thì biểu quyết Chuẩn chi liền hai triệu Phật lăng Cử ngay thiếu tướng lục quân Cùng viên đô đốc hải quân tháp tùng Cửa Thuận An chập chùng thuyền chiến Cờ tam tài tên biển phất phơ Đô đốc Lê Sĩ hô to Giặc Tây đổ bộ lên bờ phía nam Đồn Trấn Hải giặc tràn công phá Quân Nam triều đánh trả vùng lên Giặ Tây bắn phá như điên Chung quanh đại bác nổ rền inh tai Lỗ châu mai Nam quân bắn trả Lũ giặc Tây xác ngã chồng nhau Mấy lần giặc cố xông vào Quân ta tử thủ trong hào chiến công Mặt biển Đông ầm ì tiếng súng Pháo thuyền Tây bắn trúng vào thành Ở đồn Hà Nhuận , Nam binh Rút lui qua phá Hà Thanh về Truồi Tối ngày rằm trăng soi Bạch Mã Đầm cầu Hai đạn phá ngang trời Chiền thuyền nhấp nháy ngoài khơi Âm hồn tử sĩ lạc loài trong đêm Quan Trấn Thủ trung kiên tử tiết Ông Lê Sĩ nhất quyết hy sinh Tới lui trên mặt pháo thành Mặc cho dạn nổ chung quanh bên mình Mặt trời lên bình minh trên biễn Chính là lúc giặc hãm công thành Nguyễn Trung ,Thúc Nhẫn , Lâm Hoành Liệu mình thất thế gieo mình trận vong Chiếm Thuận An giặc vòng về Huế Địch hành quân như thế chẻ tre Kinh thành sắp sửa lâm nguy Vua sai Bộ Lại cử đi điều đình Năm bảy dặm ngoài kinh đô Huế Tụi giặc Tây tìm kế đi lên Bị dân ở xã An Truyền Phục kích giáo mác hai bên vệ đường Lấy mù u rải đường quan tái Mong cầm chân lũ quái lê dương Ra sức chống bọn xâm lăng Dốc toàn lực lượng chặn đường chung quanh Giày "săn đá" ngã nghiêng lính giặc Lòng ái quốc quặn thắt từng cơn Có gì ngoài cánh tay trơn Đền ơn sông núi cho tròn nghĩa dân Theo đường thủy giặc tràn vào cửa Từ Thuận An đến ngã Ba Sình Hạp Chân nằm dưới Bao Vinh Là kho thuốc súng dành riêng lúc cần Đồn Hòa Duân, Côn Sơn chiến lũy Lính lê dương phá hủy tan tành Thêm kho thuốc súng để dành Chẳng may trúng đạn cháy nguyên một làng Lũ Tây tặc tràn gần tới Huế Buộc quân ta vào thế đầu hàng Chiếm đồn Nhuận Hải Thuận An Hiệp thương được ký vội vàng với Tây Cuối tháng Tám, quý Mùi hòa ước Cũng còn gọi hòa ước Harmand Hai mươi bảy (27) khoản ghi rành Từ đây nước Việt Nam mình thuộc Tây Trong hòa ước ghi ngay mấy khoản Một: nước ta mất hẳn chủ quyền Hai: để Công Sứ kế bên Ba là: thu thuế độc quyền bán buôn Chính phủ Pháp chủ trương xâm lược Cùng Việt gian bán nước lưu manh Hình thành một khối liên minh Mang đi tất cả tài nguyên nước mình Trong khi ấy nội tình triều chính Phế lập vua mặc lệnh quyền thần Sá gì phép nước luật dân Loạn trong thì khó phần toan tính ngoài Tường và Thuyết cho mời hoàng tử Từ Vụ Khiêm về tới trong kinh Đăng quang ở trước triều đình Hiệu là Kiến Phúc cầm quyền quốc gia Từ Khiêm Cung rước về nội điện Nguyễn Giản Tông được tấn phong vương Kiến Phúc niên hiệu đăng quang Tuổi vừa mười bốn đang còn thơ ngây Nhưng thực quyền trong tay Tường, Thuyết Hai ông này xét duyệt thay vua Lựa người thân tín a dua Sửa sang quân bị phòng ngừa giặc Tây Còn dân chúng từng ngày ngao ngán Thấy triều đình thanh toán lẩn nhau Giặc Tây rồi đến giặc Tàu Tranh giành xâu xé mà đau vô vàng "Nhất giang lưỡng quốc nan phân thuyết Tứ nguyệt tam vương triệu bất tường" Đồng dao trẻ hát ngoài đường Nghe như cay đắng, ngẫm càng chán thay Trong tình thế mỗi ngày mỗi tệ Trong triều đình chia rẽ lẩn nhau Tây cho mật thám xen vào Dùng vàng , lấy bạc làm xiêu lòng người Ở miền Trung nhiều nơi gần Huế Lắm phong trào bắt bớ giáo dân Bình Tây, sát Tả tới tay Thánh đường đốt phá, Việt gian truy lùng Vùng Kim Long, Caspar giám mục Dặn giáo dân gặp lúc lâm nguy Tòa Khâm theo hướng mà đi Chớ nên ngoan cố ở lì nơi đây Vì vùng này: Hường Thành công tử Kêu mọi người bức tử giáo dân Lục sùng khắp cả mấy làng Gần chùa Linh Mụ, dọc đàng Kim Long Tường và Thuyết ra chung mệnh lệnh Cho Đào Kiệt triệt đánh nhá thờ Bời vì nơi đó mưu đồ Bắt tay với Pháp kẻ thù dân ta Đối với giặc , tạm ra quốc lệnh Truyền quan dân ngừng đánh giă Tây Chiếu theo hàng ước mới đây Triệt binh quân thứ phải ngay thi hành Vua đầu hàng dân binh vẫn đánh Khắp cả miền Hà Tĩnh, Nghệ An Cũng như lục tỉnh trong Nam Bên ngoài Bắc Thái, Hải dương, Ninh Binh Patenôtre thân hành đến Huế Xem lại điều áp chế trước đây Điều nào không hợp thì thay Mà trong hòa ước Qùy mùi dã ghi Thảo luận về phần đất đã cắt Ta nhất định buộc giặc trả lui Dằng dai thương thuyết kéo dài Qua năm mới ký với Tây được rằng Trong hòa ước Giáp Thân đã ký Pháp trả vài tỉnh lỵ cho ta Từ Thanh Nghệ Tĩnh xét ra Cũng như Bình Thuận giao qua Nam Triều Có một điều Pháp yêu cầu được Thu ấn vàng của nước Đại Nam Do vua Trung Quốc gởi sang Vào đời Thế Tổ đăng quang trị vì