Pháp muốn chia Đông Dương từng mảnh Việc đầu tiên là đến Trung Hoa Thiên Tân ký kết nghị hòa (1884) Bắt tay Trung Quốc, buộc ta hết đường Rồi quay sang Cao Miên dụ dỗ Bảo nước này nên phải nghe theo Đông Dương liên kết lợi nhiều Pháp quốc bảo trợ nên vào liên bang Norodom nghe Tây bày chước Ký vào tờ hiệp ước Kim Biên (1884) Từ đây đất nước Cao Miên Do tay người Pháp nắm quyền quốc gia Qua Ai Lao đặt tòa lãnh sự Cử Pavie đại sứ lên đường (1887) Oumkham Vạn Tượng quốc vương Nghe lời đại sứ đất nhường cho Tây Kể từ đây, Đông Dương thuộc Pháp Chúng đem quân trấn áp khắp vùng Đầm lầy, sơn cốc lục sùng Ra tay vơ vét vô cùng dã man Cái "Liên Bang Đông Dương"thuộc Pháp Là ý đồ đã được thực dân Âm mưu thôn tính lần lần Cướp quyền, giành đất, tranh phần giử dân Không che mắt được dân trong nước Là những người hiểu được nỗi đau Chung tiền, góp sức cùng nhau Khắp nơi hưởng ứng phong trào Văn Thân Giết giáo dân truy tầm tà đạo Bởi vì người có đạo tay sai Nên dân hận bọn theo Tây Cam lòng cho lũ cướp này chỉ huy Ở Nam, Ngãi cũng như Bình Định Đội nghĩa binh chận đánh giáo dân Giết ngay linh mục Dupont Porier, chung với Guégran tử hình Nhiều tín đồ tìm đường tẩu thoát Bị giết chừng hai vạn giáo dân Bên Lương, bên Giáo tranh phân "Nồi da xáo thịt" vì ai đoạn trường ? Người thủ lợi là phường xâm lược Đào hố sâu ngăn bước hai bên Nhân dân nào sống được yên Âm mưu nham hiểm, ngày thêm rõ ràng Vua Kiến Phúc , năm Thân tạ thế (1884) Đưa Ưng Lịch vào thế ngôi vua Hàm Nghi niên hiệu bây giờ Tân quân quá trẻ , mới vừa mười ba Giặc bung ra ngoại ô Hà Nội Chuẩn bị cho quân đội viễn chinh Harmand rời khỏi hành dinh Cử viên trung tá chiếm thành Hải Dương (8/1883) Nhận được tin Thuận An thất thủ (8/1883) Quân Nam triều bối rối nhiều hơn Bichot nhân thể đánh luôn Ninh Bình thất thủ bỏ đồn trống trơn (1883) Thành Sơn Tây chiến trường đẫm máu (12/1883) Pháp ra quân trên sáu pháo thuyền Trong thành Tán Lý Kế Viêm Cũng Lưu Vĩnh Phúc giữ quyền điều binh Hơn ba ngày giao tranh ác liệt Trong nội thành cạn hết quân lương Hơn nghìn quân sĩ tử thương Kế Viêm hạ lệnh mở đường rút lui Quân Mãn Thanh theo lời cầu viện Đã vượt biên tiến đến Bắc Ninh Cùng ta chuẩn bị chiến tranh Đào hào , đắp lũy xây thành cao thêm Ở dưới quyền Millot thống lĩnh Đem lữ đoàn thiện chiến đưa sang Trong tay hỏa lực dữ dằn Trong vòng nửa tháng đánh tràn Thái Nguyên (1884) Chiếm Bắc Ninh rồi liên tiếp tới Hưng Hóa xong ,tiếp nối Tuyên Quang Giặc đang hưng phấn nghênh ngang Quân ta thế yếu vội vàng rút lui Hoàng Kế Viêm biết thời cơ hết Theo lệnh vua về Huế trần tình Để vua hiểu rõ tình hình Nhiều người thất thế ẩn danh vào rừng Dù hòa ước Thiên Tân được ký Quân Mãn Thanh há lẽ chùn chân Giúp ta vẫn cứ đưa quân Phục binh Bắc Lệ giết hơn chục người Chính phủ Pháp cử ngay sứ giả Phản kháng Tàu vì đã nuốt lời Đem quân đi đến các nơi Ở vùng biên giới Lào Kay, Cao Bằng Dùng hải quân biểu dương lực lượng Cho hành quân về hướng Đài Loan Báo cho Trung Quốc đầu hàng Nếu không chúng sẽ đánh tràn Kê Lung Mấy sư đoàn được dùng ứng chiến Đưa chiến thuyền từ vịnh Hạ Long Dàn ngang một dãy thần công Bắn tan dàn pháo Kê Lung trên bờ (8/1884) Ở Phuớc Châu bấy giờ hỗn loạn Quân nhà Thanh dàn trận chiến thuyền Bị ngay chiến hạm tuần duyên Hải quân của Pháp bắn chìm hết trơn Vùng Lạng Sơn giặc dồn ào ạt (8/1884) Đổ quân vào đánh bạt Nam Quan Cháy nhà bên phía Đồng Đăng Kỳ Lừa phố chợ tan hoang bấy giờ Vùng biên giới mịt mờ lửa đạn Phùng tử Tài phá tán Lạng Sơn (1885) Cờ đen vây ở Tuyên Quang (11/1884) Giặc Tây đem lính Lê dương tiểu trừ Việc Hàm Nghi lên ngôi Hoàng Đế (2/8/1884) Lễ, không trình khâm sứ của Tây Millot thống tướng liền sai Gởi Tham mưu trưởng đến ngay Nam Triều Buộc triều đình tuân theo cổ lệ Tổ chức ngay một lễ đăng quang Sứ thần bên Pháp cử sang Dành quyền tuyên bố phong vương cho người De Courcy đi ngay đến Huế Y muốn vào ở cửa Ngọ Môn Quan ta nhất định không nhường Vì nhục quốc thể tổn thương triều đình De Courcy tức mình ra lệnh Buộc triều thần phải đến vấn an Cho mời tất cả các quan Sang tòa Khâm sứ để bàn việc dân (1885) Các đình thần vô vàn phẫn nộ Trước ý đồ của lũ giặc Tây Dụ Tôn Thất Thuyết qua đây Nhân cơ hội đó bắt ngay ông này Tôn Thất Thuyết là tay dũng lược Vị đại thần tính trước nguy cơ Nên ông hạ lệnh bấy giờ Phải cho chuẩn bị dự trù động quân Ngày hai ba tháng Năm Ất Dậu (5/7/1885) Lúc canh tư hỏa pháo dậy trời Ấy giờ phát lệnh khắp nơi Tấn công nhất loạt đánh loài ngoại xâm Thuyết chia quân ra làm hai mặt Vượt sông Hương vây chặt Tòa Khâm Đây là đầu nảo Pháp quân Giao Tôn Thất Lễ diệt tan tức thì (1885) Mặt thứ nhì do Trần Xuân Soạn Đồn Mang Cá thanh toán thật nhanh Giặc Tây bị đánh thình lình Xuống hầm trú ẩn qua đêm kinh hoàng Lính Lê dương từ đồn Mang Cá Chia ra làm hai ngã tiến binh Mặt sau đánh cửa Hòa Bình Bên hông công hãm cửa thành Đông Ba Chiếm thượng thành tiến qua Lục Bộ Từ Thượng Tứ đánh tới Ngọ Môn Dân binh hỗn loạn kinh hồn Giặc Tây đốt phá chẳng còn lại chi Từ Tịnh Tâm ngó về Thượng Tứ Cờ tam tài phất gió tung bay Tin đưa thất thủ kỳ đài Vào lúc đúng ngọ trưa ngày hai ba Giặc phá nhà cướp đi của cải Đốt Chợ Mới rồi trại Tuyển Phong Đốt khu Long Võ Bộ Công Vào ngay chính điện tấn công Kiền Thành Phía hữu ngạn Nam binh rút chạy Vượt qua sông bám lấy Kim Long Giặc đang ở thế thượng phong Đem thêm hỏa pháo phản công Nam Triều Át tiếng kêu lương dân vô tội Súng của Tây vang dội đì đùng Kinh đô lửa cháy hãi hùng Dòng người tháo chạy đạp chồng lên nhau Người có tiền cũng như kẻ khổ Chạy rần rần tìm chỗ chui ra Người thì theo cửa Đông Ba Người tuôn xuống ngã An Hòa thoát thân Cửa Thượng Tứ địch quân chiếm mất Dân lại ùa ra đất Chánh Tây Leo thành bằng mấy thang giây Sẩy tay rớt xuống nhiều người chết oan Nỗi kinh hoàng biết đâu mà kể Chung quanh mình toàn thấy xác ma Bên đường kẻ khóc người la Người thì mất mẹ, người cha chết rồi Người với người tranh nhau tháo chạy Hai bên đường nhà cháy ra tro Qua khúc Gia Hội vạn đò Dưới sông xác nổi lập lờ thảm thương Đò đưa qua bên làng Tiên Nộn Dân chạy ùa đến huyện Phú Vang An Truyền dân đã đầy tràn Phú Lương, Mỹ Chánh tìm đàng lánh thân Trong khi đó quan quân hộ giá Vua Hàm Nghi và cả Tam cung Cẩm Y loan giá theo cùng Hai bên thị vệ nóng lòng phò vua Qua cửa Hữu, qua vùng Kẻ Vạn Đoạn tùy tùng vừa đến Kim Long Ông Tường được gọi vào trong Lệnh bà Từ Dũ sai ông việc này "Vào nhà Chung, gặp ngay Giám Mục Nói với thầy hãy giúp cho ta Rằng riêng ta muốn nghị hòa Với quan Thống Tướng xem ra nên làm" Ở giữa đàng gặp nhằm sóng gió Đành hướng về Thiên Mụ dừng chân Kinh đô mấy dặm xa dần Tường cùng mấy kẻ lùi dần phía sau Trước nỗi đau nhà tan cửa nát Giặc hung tàn xã tắc lâm nguy Bọn Tây chiếm hãm thành trì Băng miền tếch dặm ra đi Sơn Phòng Khi Tam Cung đến thôn Văn Xá Thuyết theo đoàn ngự giá cùng đi Gặp nhau trước ở Tràng Thi Vội vàng tôi chúa kể chi nhọc nhằn Bước gian nan xuôi đàng Quảng Trị Ngày Hai bốn (24) tạm nghỉ nơi đây Đức Vua chiếu chỉ viết ngay Thưa cùng Thái hậu nên quay trở về Kẻo đường đi mịt mờ khe núi Chốn rừng xanh lắm nỗi truân chiên Chim kêu, vượn hú sóng duềnh Hổ lang đón nẻo kề bên vệ đường Nẻo Sơn Phòng mây vương trước mặt Hận quân thù cửa nát nhà tan Rừng già, gió chướng, sơn lam Đia dầu Mai Lĩnh, Mán Mường quy theo Ngọn Ấu Sơn cheo leo vực thẳm Đêm càng khuya càng đẫm hơi sương Bút ngà thảo dụ Cần Vương Ra lời hiệu triệu chỉ đường dân hay Dụ Sát Tả Bình Tây gởi đến Cứ như lời theo lệnh Cần Vương Sĩ phu khắp nước lên đường Tới miền Hà Tĩnh phò Vương diệt thù