Ở kinh đô , Thọ Xuân nhiếp chính Nguyễn Hữu Độ thân tín bên tay Sau, mời Ưng Ky lên thay Tân vương hội kiến định ngày tấn phong (19/9/1885) Hiệu Đồng Khánh, Chánh Mông hoàng tử Là anh vua Kiến Phúc, Hàm Nghi Thực quyền do Tướng Courcy Toàn quyền, Khâm sứ chỉ huy xứ này Viện ngân sách từ nay trong nước Kể từ đây phụ thuộc người ta Quỹ lương, bổng lộc phải qua Lệnh bên Khâm sứ chi ra để dùng Vua Đồng Khánh hết lòng với Pháp Nguyễn Hữu Độ cùng các tay chân Triều đình việc nước lần lần Rơi vào tay lũ gian thần theo Tây Về tài chánh chẳng ai biết đuợc Vì chính quyền lệ thuộc vào Tây Thuế thu thương chính hằng ngày Ngân sách, kế toán trong tay tụi này Trấn Bình Đài cắt đứt cho Pháp Nấu súng đồng ra sáp đem đi Mấy vùng đất Quảng lại chia Làm khu nhượng địa giao về cho Tây Cờ bảo hộ tung bay khắp chốn Treo cả nơi công cộng vui chơi Hội hè Tây đến lả lơi Với đầm mặc váy cả cười vui chung Nền văn hóa không cùng quan điểm Việc khắc xung đã diễn nhiều nơi Khen chê bút chiến mấy bài Triều đình lụn bại, đất đai mất dần Còn dân chúng đa phần thán oán Theo Cần Vương thanh toán kẻ thù Quảng Nam Chánh Sứ Văn Dư Lê Ninh Hà Tĩnh diệt trừ Việt gian Đất Quảng Bình Cần Vương phò đế Nguyễn Phạm Tuân thanh thế muôn phần Văn Mao đánh phủ Thọ Xuân Thân hào : Bình Định, Nguyễn Loan : Tam Kỳ Cờ phò vua , Bắc kì nở rộ Các cựu trào nhân đó nổi lên Đốc Thu, Đốc Sửng : Hưng Yên Bắc Giang : Bá Phước, Thái Nguyên xưng hùng Nguyễn Thiện Thuật trấn vùng duyên hải Miền Hải Dương biên ải một phương Bắc Ninh Đồng Quế đường đường Ngày đêm tập kích đối phương kinh hoàng Chuyện Nam triều gian nan như thế Dân thần kinh ở Huế gọi đùa "Một nhà sinh được ba vua Vua còn, vua mất, vua thua chạy dài" Ở trên ngai , Hàm Nghi hoàng đế Là một vì trẻ tuổi khôn ngoan Đau lòng nước mất nhà tan Tỗ quốc quằn quại vô vàn đau thương Vua Hàm Nghi linh hồn kháng chiến Người đã đi vào tận trái tim Của muôn người Việt đang tìm Một người lảnh đạo đứng lên diệt thù Từ Sơn Phòng chiếu thư gởi tới Hịch Cần Vương kể tội giặc Tây Bôn ba góc biển chân mây Cơm không kịp bửa, áo đầy bụi pha Nguyễn Định Trình trốn ra đầu thú Pháp sai đem thơ dụ đầu hàng Mời Trương Quang Ngọc xuống đồn Lập ra kế hoạch liệu đường bắt vua Lúc nửa đêm khi vừa mới ngủ Ngọc lẻn vào được chỗ ngự miên Đâm Tôn Thất Thiệp chết liền Bắt vua , sai lính võng khiên giải về Lũ giặc Pháp hả hê ra mặt Điện về Tây báo bắt được vua Giải ngài về tới kinh đô Rồi tên Khâm sứ đưa thư trình bày Vua Hàm Nghi thẳng tay từ chối Chúng bèn cho đày ải đưa sang Alger đất lạ ngút ngàn Để người ở đó biệt giam bên ngoài Đường lưu đày hận thù vong quốc Trời Alger đang bước vào xuân Đức ngài cảm thấy bâng khuâng Ngậm ngùi vận , thần dân đang cần Nhân được tin quốc vương bị bắt Cả toàn dân sôi sục hờn căm Hận thù lủ quái đang tâm Bán vua cho giặc tìm đường tiến thân Paul Bert được đưa sang thay thế Với chiêu bài dụ để dân ta Tự mình điều khiển quốc gia Mà nền bảo hộ chỉ là giúp cho Nền văn hóa tự do trao đổi Cùng dân Nam lập mối ân tình Với nhau chung sống hòa bình Xây nền dân chủ giả hình giao thương Lập Liên Bang Đông Dương thuộc Pháp Việt, Miên, Lào hợp tác với nhau Pháp quốc chủ thể đứng đầu Lãnh phần đại diện bang giao nước ngoài Lừa thiên hạ chiêu bài bảo hộ Pháp ra tay tráo trở dần dần Thu quyền Kinh Lược Đại Thần Dùng tiền quyến rũ các quan Nam triều Các sĩ phu vâng theo chiếu dụ Phò Cần Vương đánh lũ Tây dương Tôn Thất Đạm một tấm gương Vị thân báo quốc danh thơm bấy giờ Phan Đình Phùng quan đô Ngự Sử Vì đưa ra chứng cứ rõ ràng Vạch ngay thâm ý Thuyết , Tường Mưu toan phế lập lúc bàn giao ngôi Thuyết và Tường bèn sai bỏ ngục Phan đình Phùng ngay lúc giữa triều Trước mặt tất cả bao nhiêu Đình thần khiếp vía , tuân theo Thuyết Tường Ở Vũ Quang sau khi phóng thích (1893) Ông mỡ đầu chiến dịch đánh Tây Cần Vương phò tá đưa ngay Hội quân kích tướng cho người tuyển binh Việc đầu tiên bắt ngay Quang Ngọc Chém bêu đầu ở trước nhân dân Tế cờ trong buổi ra quân Chiếm ngay cứ địa Hương Sơn mấy vùng Ông Cao Thắng thành công chế súng Dựa theo Tây chế đúng năm trăm Điểu thương loại cỡ bảy lăm Làm cho giặc Pháp kinh tâm phục thầm Cuộc kháng chiến mười năm gian khổ Nhưng nghĩa quân vẫn tỏ điềm nhiên Đánh Tây thất bát đảo điên Làm cho Bảo Hộ ngày đêm nhức đầu Hoàng Cao Khải mưu sâu chước quỷ Dùng tình xưa lấy lý khuyên can Xin mau quy thuận thực dân Tiền tài phú quý vinh thân suốt đời Quan ngự sử trả lời son sắt " Trước vì dân, vì nước, vì nhà Bảo toàn thể diện quốc gia Chí tôi đã quyết khó mà đổi thay" Sống kham khổ chẳng may bệnh lỵ Phan Đình Phùng ngã quị nửa chừng (12/1895) Đau thay cho vị anh hùng Một lòng yêu nước tận trung với đời Kể từ ngày vua tôi bị bắt Cho đến khi Lê Trực đầu hàng Là lúc chủ lực Cần Vương Bắt đầu tan rã chẳng còn như xưa Giặc bèn đưa những tên phản quốc Bọn Việt gian tàn độc theo Tây Nguyễn Tuân, Cao Khải thẳng tay Tha hồ sinh sát tù đày nghĩa quân Sau khi diệt nghĩa quân Bãi Sậy Giặc được đà đánh đuổi Xuân Ôn Bùi Điền, Xuân Thưởng, Nguyễn Phương Phạm Bành, Công Tráng bị dồn thế thua Viên toàn quyền Bihourd sang thế Chỉ mấy tháng lại để Constant Richard nhiếp chính việc quan Tạm thời hành xử chức năng toàn quyền Bọn thực dân đã nhìn thấy trước Cái tiềm năng của nước Việt Nam Đất đai màu mỡ vô vàn Rừng vàng biễn bạc công nhân dể tìm Chúng dự trù với nền công nghiệp Sẽ khai thác liên tiếp nhiều năm Tài nguyên , nhân lực trong dân Sẽ là yếu tố dể dàng thành công Vỉ than đá vùng Đông Bắc Bộ Từ Hòn Gai , Trà Cổ , Quảng Ninh Trải dài mấy tỉnh chung quanh Đến vùng Yên Tử thành hình cánh cung Hoàng Liên Sơn núi rừng trùng điệp Có mỏ A Pa Tít - Cam Đường Rừng chè ở miệt Suối Giàng Vô cùng hấp dẫn , Mận vàng SaPa Rừng Trường Sơn chưa qua khai phá Vùng Cam Ranh bãi cát bạt ngàn Quế, hồi Quảng Ngãi, Quảng Nam Thú rừng tê giác, hổ vằn Á Châu Theo miền Đông vào sâu Nam bộ Đất bazan nhiều chỗ phì nhiêu Khoanh vùng đất đỏ còn nhiều Các cây công nghiệp tưới tiêu dễ trồng Ở miền Tây đồng bằng bát ngát Những cánh đồng lúa bạt chân mây Lớn theo con nước từng ngày Cá tôm lúc nhúc cả bầy trong bưng Lũ thực dân nóng lòng muốn chiếm Mộ dân phu đem đến khẩn hoang Làm thêm hải cảng thông thương Xây cầu, đắp lộ, lập đường hỏa xa Cảng Hải Phòng rồi qua Đà Nẵng Chất đầy hàng vào thẳng miền Nam Viễn dương những chuyến lên đàng Tài nguyên gom lấy bán sang nước ngoài Tụi thực dân trổ tài bóc lột Mộ phu rồi đẩy tuốt đi xa Cắt dây liên lạc quê nhà Dễ bề chế ngự dân ta vâng lời Chúng đánh đập giam cầm tra khảo Đối với người không chịu tuân theo Tiền công rẻ mạt như bèo Phu phen cơ cực lắm điều gian nan Ở Bắc Kỳ làm đường thiên lý Cầu Hàm Rồng vài thép vắt ngang Đúc cầu Bình Lợi trong Nam Trường Tiền ở Huế đã làm mấy năm Ở Bình Dương, Đồng Xoài, Sông Bé Mộ dân đen vào để khai hoang Đồn điền trăm mầu bạt ngàn Cao su Nam Mỹ đem sang vùng này Đặt đường ray từ Nam ra Bắc Vốn đầu tư khai thác tư nhân Công thương kỹ nghệ lần lần Tài nguyên thu vét chia phần cho nhau Nền kinh tế bắt đầu phát triển Một hạng người xuất hiện trong dân Bỏ nghề lao động tay chân Học làm thư ký thông ngôn cho người Chữ quốc ngữ nhiều nơi theo học Thay Hán văn khó nhọc hơn nhiều Cần năm bảy tháng học theo Đọc ngay, viết được những điều phổ thông Lúc bấy giờ, Pháp văn là chữ Hái ra tiền quyến rũ người ta Làm thông, làm ký, buột boa Làm thuê cho Pháp hái ra bạc vàng Lấy thực dụng chủ trương xâm lược Đem văn minh các nước phương Tây Âm thầm du nhập vào đây Bằng nhiều thủ thuật qua tay cáo già Vì văn hóa cũng là vũ khí Thuyết phục người bởi ý canh tân Đề cao chủ nghĩa cá nhân Làm cho một số xa dần Nho gia Nghĩa quân thần xem ra thay đổi Nhân sinh quan cũng đổi lung lay Văn minh kỹ thuật đổi thay Chạy theo vật chất sa tay vào tròng Thực dân hóa ngay trong giáo dục Thay đổi dần giáo dục gái trai Giảm lần công việc chân tay Máy móc ứng dụng để thay sức người Trên vũ đài hô hào dân chủ Dùng chiến tranh để giữ hòa bình Lập thành quân đội viễn chinh Thực chất xâm lược biến hình mà thôi Dùng chiêu bài lừa ta bằng cách Đưa ra nhiều chính sách canh tân Thực ra xâm lấn dần dần Tóm thu của cải mang lần ra đi Trong bối cảnh tứ bề rối rắm Dân ba kỳ ta thán nhiều hơn Phất cờ tụ nghĩa Văn Thân Xích xiềng nô lệ vẫn đang nặng nề