Năm Mậu Tý (1888) dễ bề cai trị Cơ Mật theo chỉ thị Tòa Khâm Văn Cương cố ý dịch lầm Phong cho hoàng tử Bảo Lân nắm quyền Lễ đăng quan đầu năm Tân Sửu (1889) Hiệu Thành Thái : hòang tử Bảo Lân Hoàng bào đai ngọc tân quân Duyệt qua sứ bộ, quần thần hai bên Viện Cơ Mật nắm quyền quốc sự Nhưng thực ra trú sứ của Tây Nắm quyền quyết định trong tay Viện kia là chỉ để bày cho vui Mười tám năm trên ngôi hoàng đế Vua ngẫm suy thời thế biết bao Việc nhà, việc nước, việc dân Chức vua có nghĩa : giam thân đời mình Vua du hành để mong nhìn thấy Cảnh nước nhà nát bấy ra sao Ngấm ngầm tổ chức mưu cao Lập ra kế hoạch đối đầu với Tây Vua thường bày những trò quái đản Đánh lừa Tây cùng lũ tay sai Giả điên, giả điếc, giả cười Giả người ngốc nghếch coi đời bằng vung Ở trong cung ngấm ngầm tổ chức Lựa nữ binh cho tập kiếm cung Tâp tành gian khổ vô cùng Làm quân hậu bị đem dùng về sau Súng đồng bỏ khi giao Tân Sở Cho chuyển về để ở Lò Vôi Nung ra đúc súng mà chơi Nghi ngờ , Khâm sứ cho người dò la Những dấu hiệu xem ra rõ nét Vua Thành Thái cương quyết đổi thay Bác lời Quan Sứ thẳng tay Thượng Thư Bộ Lại, đuổi ngay ông này Mưu của vua chẳng may bại lộ Trương như Cuơng đi tố chuyện nầy Levecque khâm sứ mới hay Bàng hoàng chưa biết việc này tính sao Khắp cả nước cao trào nổ dậy Muôn vạn người đã thấy thực dân Toàn là một lũ ác nhân Kéo theo Đề Thám xin làm nghĩa binh Hùm Yên Thế dụng binh du kích Đòn bất ngờ, đón địch sau lưng Khiến cho giặc Pháp vô cùng Hoang mang lo sợ khó lòng ngồi yên Verlesco làm tay thuyết khách Lên Yên Thế tìm cách nghị hòa Thư đưa, Đề Thám xem qua Ông ta chấp thuận , quân ta đang còn Lực lượng ta hiện đang yếu thế Cần kiện toàn vị trí đóng quân Muốn nhanh cần có thời gian Để quân luyên tập vững vàng mới hay Nếu đánh mãi lâu ngày lực cạn Ắt phải cần tính toán điều nghiên Tương quan giữa địch và mình Tạm thời hòa hoãn dưỡng binh , bố phòng Bọn giặc Pháp đem lòng tráo trở Mới hai năm đã trổ mòi ra Điều binh định đánh quân ta Ý đồ của địch lộ ra nguyên hình Chia hai đội, tách riêng chủ lực Diệt chốt đồn, cắt đứt giao liên Đón đường phục kích triền miên Lần này Pháp lại đòi xin giảng hòa Mười năm rồi can qua, hưu chiến Ông đã có điều kiện hưng binh Chinh quy sắp xếp đội hình Vạch ra chiến thuật giúp mình thành công Đánh Nghĩa Hưng cho người tổ chức Cài quân vào khu vực Thăng Long Bỏ ngay độc dược vào trong Thức ăn của giặc, giết chung cả nghìn Vụ đầu độc gây nên chấn động Từ Nam Triều cho đến Paris Pháp cho thống sứ Bắc Kỳ Điều tra , tiếp gởi quân đi tiểu trừ Quân vạn rưỡi (15.000) chia từ nhiều ngã Tổng chỉ huy đại tá Batay Lê Hoan theo cánh phía tây Tiến vào Yên Thế bao vây khắp vùng Hơn một năm tấn công cứ điểm Phía nghĩa quyền biến khôn lường Bám đất, chống trả đối phương Về sau thế cạn tìm đường rút lui Đám dân binh lần hồi tan rã Vũ khí ta thì quá thô sơ Cạn lương, hết đạn bấy giờ Ông cho giải tán để chờ thời cơ Ba vạn Franc (30.000Ffrs) thưởng cho ai bắt Hoặc kẻ nào dụ được ông ta Tam Kỳ mưu hiểm dò la Bắn ngay chủ tướng, thực là khốn thay ! Dùng ngòi bút để thay vũ khí Mặt trận này khiếp vía thực dân Lột trần mặt nạ giã nhân Quốc hồn, nghĩa nước góp phần xướng lên Làng Vị Xuyên có người Mặt Trái Đỗ tú tài tên gọi Tú Xương Nho sinh gặp buổi nhiễu nhương Giặc đang dày xéo quê hương của mình Dùng ngòi bút tài tình độc đáo Vẻ cảnh đời soi thấu dã tâm Của tuồng quan lại thực dân Buông lời trào phúng tả chân diễu đời : "Một đàn thằng ngỏng đứng mà trông Nó đỗ khoa này có sướng không Trên ghế, bà đầm nhoi đít vịt Dưới sân, ông cử ngỏng đầu rồng" "Tri phủ Xuân Thường được mấy niên Nhờ trời hạt ấy vẫn bình yên Chữ Y, chữ Chiếu không phê đến Ông chỉ phê ngay một chữ Tiền" Phê bình thế sự đảo điên Bóc trần tất cả tim đen bọn này Phan Bội Châu ở ngay Nghệ Tĩnh Năm Quý Mão (1903) yết kiến Phúc Dân Cùng nhau tính chuyện nghĩa nhân Đông Du khơi dậy tiếng gần đồn xa Đưa Cường Để đi qua Hương Cảng Đến Phù Tang tới mạn Hoành Tân Học sinh trong nước đưa lần Sang qua Nhật Bản học dần từng môn Từ chính trị, việc quân, kỹ thuật Đào tạo sao cho thật tới nơi Để mai đất nước cần người Có ngay trừ bị có người chuyên môn Nhưng Nhật Bản thông đồng với Pháp NămTân Dậu (1909) giải tán Đông Du Trục xuất ngay vị cầm đầu Tiên sinh đành phải lao đao một thời Vị thủ lĩnh thành người thất thế Pháp nhờ tay đế chế Trung Hoa Bắt người khi tạt ngang qua Quảng Châu Trung Quốc , đưa ra hầu tòa Ở trong nước vua ta Thành Thái Đã ra mặt chống lại bọn Tây Sĩ phu trong nước chung tay Hô hào dân chúng tẩy chay lủ này Trước bối cảnh quá gay như thế Pháp chọn đường hạ bệ vua ta Đôi lần Thành Thái nói ra Trong khi ngự bến Bắc Hà thăm dân : "Cầm hồ đoạt sáo nhơn an tại Thùy vị giang sơn tiểu uế tinh" Câu này làm Pháp giật mình Buộc vua thoái vị, ngôi dành cho con Đưa Duy Tân lên ngôi hoàng đế Pháp đặt quan giám chế canh chừng Như Cương, Cao Khải được lòng Của viên khâm sứ, tháp tùng bên vua Việc đẩy đưa Vĩnh San hoàng tử Lúc đăng quang mới tám tuổi ngoài Mười năm ngồi ở trên ngai Quyền uy chẳng có, đóng vai bù nhìn Nhói trong tim, nghe tin Thành Thái Bị sinh cầm đày ải đi xa Đau lòng trước cảnh quốc gia Non sông gấm vóc giặc qua chiếm rồi Đất Nam Kỳ là nơi thuộc địa Cũng có nhiều nhân sĩ vì dân Như Trần Chánh Chiếu, An Khương Lập nên cơ sở Minh Tâm giúp người Lầu Nam Trung , vốn nơi khách sạn Làm bản doanh kết bạn muôn người Cử đi du học nhân tài Cho sang bên Nhật trau dồi kiến văn Đất Bắc Kỳ ở gần Trung Quốc Nên thông tin mỗi lúc mỗi nhiều Viết lách thì có Khải Siêu Quốc hồn khơi dậy lắm điều hay ho Sách dạy cho dân giàu nước mạnh Chuộng thực hành xa lánh từ chương Học thêm khoa học tinh tường Nâng cao kỹ thuật tính đường đầu tư Lập trường tư Đông Kinh Nghĩa Thục Qui tụ về mấy chục sĩ phu Phong trào đổi mới Đông Du Nguyễn Quyền, Bá Trạc khai mào xướng lên Hoàng Tăng Bí vang trên thương giới Đông Thành Hưng mở lối khuếch trương Kinh tài hậu thuẫn khôn ngoan Cho trường Nghĩa Thục còn đang thiếu tiền Phan Châu Trinh ở miền Tây Lộc Huyện Hà Đông tỉnh thuộc Quảng Nam Thấy dân đói rách lầm than Sưu quan thuế nặng lang thang không nhà Cổ động ra phong trào Tiễn Phát Biểu tình đòi giảm bớt thuế sưu Đánh thức một số sĩ phu Công kích chống bọn hủ nho quan trường Trần Qúy Cáp vạch đường Cách Mạng Làng Bát Nhi thuộc trấn Quảng Nam Đỗ khoa tiến sĩ Giáp Thìn (1904) Giữ chân giáo thọ Thăng Bình - Phú Yên Giục dân đen vùng lên chống thuế Bị thực dân chém xẻ ngang lưng Việc gây phẫn uất vô cùng Làm dân cả nước rùng rùng đứng lên Trần Quý Cáp rồi Huỳnh Thúc Kháng Bạn đồng khoa vào tận trường thi "Chí Thành Thông Thánh" đề ghi Nộp ngay một quyển nhắn nhe với người Tỉnh hồn nước gọi đời thức dậy Phải nhìn ra để thấy năm châu Dân quyền kế sách hàng đầu Mở trường, lập hội phải mau kịp thời Bỏ nếp cũ khuyên người tự lập Lo tự cường hãy gấp nhanh đi Chớ mong ngoại quốc làm gì Tự mình cứu lấy đợi chi người ngoài Theo chủ trương của người Ấn Độ Bất bạo động, là lối đấu tranh Đình công, bãi khóa, biểu tình Hô hào dân chủ liên minh ba miền Phan Châu Trinh bôn ba khắp chốn Giương ngọn cờ bình đẳng dân quyền Thực dân bảo hộ phát điên Chúng liền hạ lệnh giam riêng cụ này Năm Canh Tuất (1910) nhân ngày đại xá Hội Nhân Quyền tại Pháp đệ đơn Yêu cầu thủ tướng Raymond Tự do phải trả cho ông Tây Hồ Khi Đông Du bắc đầu tan rã Phan Bội Châu cũng đã bị giam AⵠChâu thế chiến lan tràn Quân Đức thắng thế, Pháp càng lo âu Ở chính quốc sắp đầu hàng giặc Quân bảo hộ cố nắm lấy quyền Truy lùng khủng bố liên miên Thẳng tay đàn áp dân miền trong nam Cả toàn dân mong cho vận nước Gặp thời cơ để được nói lên Dân sinh, dân chủ, dân quyền Tự do, độc lập giữ nguyên cõi bờ Tăng Bạt Hổ quân cơ ngày trước Đặng Tử Kinh, người bước đi theo Sĩ phu mỗi lúc mỗi nhiều Thiền sư Thiện Quảng cũng theo về cùng Dân cả nước nóng lòng chờ đợi Cách Mạng rồi sẽ tới nay mai Giặc Tây cho lũ tay sai Tìm cách trấn áp những người chủ mưu Đỗ Chân Thiết nhà nho xứ Bắc Người Thịnh Hào ở đất Hà Đông Nhiệt thành yêu nước đến cùng Với nhiều đồng chí đã hùn với nhau Vốn đầu tư Đông kinh Nghĩa Thục Giúp nhân tài những lúc khó khăn Về sau bị lũ Việt gian Báo cho mật thám bắt giam vào tù Giặc tung kế hỏa mù chia rẽ Ở triều đình nhiều kẻ hám danh Sẵn lòng đem bán rẻ mình Cho quân cướp nước tung hoành nhiểu nhương