Giặc Pháp đày Duy Tân hoàng đế Đưa Bửu Đảo lên thế ngôi vua Đấy là Khải Định được cho Vì ông thân Pháp, về hùa với Tây Khi lên ngôi trên ba mươi tuổi Vợ thì nhiều, lại nỗi...không con Ưa dùng thuốc phiện là hơn… Thân hình bạc nhược gầy còm thảm thương Ngồi trên ngai dung nhan giống hệt Theo nhà văn Somerset Maugham Trông như pho tượng bằng đồng Người không tình cảm, lạnh lùng vô tri Năm Nhâm Tuất (1922) vua đi sang Pháp Dự hội chợ ở tận Marseille Công du tiêu phí vung tay Hết tiền quốc khố , phải xoay thêm vàng Nhân làm lễ tứ tuần đại khánh Thông báo cho bá tánh miền Trung Bắt dân vàng bạc chúc mừng Dẫu là sinh nhật chỉ tròn bốn mươi Vua bù nhìn ở nơi đất Huế Bày lắm trò khiến để người chê Chê cười chưởi lũ tay sai Cúi đầu làm mọi cho loài ngoại xâm Có một bài tự thân bút ký Viết về chuyện quốc thể an nguy Xữ oan vua cũng châu phê Vài điều lặt vặt nhiều khi buồn cười Vua lại sai xây lăng Khải Định Lo cho mình hậu tính mai sau Kiến trúc trong bản sơ đồ Nữa Âu nữa Á làm cho khác người Làng Ngọc Điền nằm ngay Nghệ Tỉnh Phạm Hồng Thái sinh quán ở đây Cha làm Huấn Đạo nơi này Là người chống Pháp trong thời Cần Vương Theo tấm gương vì dân vì nước Chàng thanh niên dấn bước ra đi Sá gì một thuở chia ly Sá chi một chút nữ nhi thương tình Đường cách mạng thênh thênh phía trước Phải làm cho dân được ấm no Phải dùng bạo lực mà đo Ra tay giết sạch kẻ thù mà thôi Đã bôn ba chân trời góc bể Khi Trường Sơn, khi đất Thái Lan Xuống tàu ra Thái Bình Dương Ghé vào Thượng Hải, theo đường Quảng Châu Ở Quảng Châu, gặp Hồ Tùng Mậu Cùng bạn bè, qua thấu Đông Kinh Chủ trương cổ động tuyên truyền Vào sâu trong giới thanh niên bên ngoài "Tâm Tâm xã" là nơi hội quán Chỗ cho người cách mạng vào ra Xiển dương tư tưởng quốc gia Chủ trương bạo động vẫn là ưu tiên Tin Toàn Quyền Đông Dương vừa đến Lệnh ám sát được tiến hành ngay Phạm Hồng Thái nhận việc này Diệt tên đầu sỏ cho người biết ta Tựa Kinh Kha lên đường quyết tử Ông ngấm ngầm theo dõi Merlin Theo từ Thượng Hải theo lên Đông Kinh quay lại, ghé miền Quảng Châu Một buổi lễ ngoại giao đại yến Nằm ở phố Sa Diện, Tô Châu Đội lốt ký giả lọt vào Liệng bom giết lủ cầm đầu thực dân Tiếng bom nổ vô vàn dữ dội Là tuyên ngôn đối với thực dân Rằng bây đã đến ngày tàn Chính sách thuộc địa chẳng còn bao lâu Phạm Hồng Thái đi vào lịch sử Làm tròn xong nghĩa vụ vinh quang Là người liệt sĩ Việt Nam Vong thân vị quốc nêu gương cho đời Hoàng Hoa Cương là nơi an nghĩ Người anh hùng khí tiết ngàn năm Tổ quốc đền nợ tri âm Hy sinh tính mạng gieo mầm tự do Năm Ất Sửu (1925) vì lo vận nước Phan Châu Trinh tuy sức đã tàn Vẫn còn gắng soạn diễn văn Bàn về đạo đức Đông Tây cùng người Vốn là người nặng tình dân chủ Quyết đưa ra tranh thủ vấn đề Quốc gia sở dĩ vận suy Cũng vì chuyên chế, cũng vì ngu dân Cần bỏ kiểu tự thân cổ hủ Giảm bớt đi lối cũ từ chương Phải đem khoa học vào trường Dạy cho bọn trẻ biết đường văn minh Phan Bội Châu nhân danh công lý Lên án Tây, lũ quỷ thực dân Vì sao dân phải hờn căm ? Vì sao dân đói, dân than mọi bề ? Trong điều trần , ông quy trách nhiệm Chính bọn Tây đã biến nước này Thành nơi địa ngục đọa đày Là nơi quân phiệt ra tay làm giàu Kêu gọi dân mau mau đổi mới Việc trị nước cần phải canh tân Đập tan đế quốc thực dân Giành quyền tự chủ non sông về mình Bọn đương quyền mang ông ra xữ Quyết dưa ông xữ tử làm gương Đâu ngờ dân Việt kiên cuờng Đấu tranh chống lại xuống đường hô vang Viên Toàn Quyền Đông Dương mới đổi Trước cuồng phong phản đối, dân ta Nhằm lúc Khải Định băng hà Varenne đành phải cho qua việc này Vua Khải Định một người lãnh cảm Việc ái ân khó được quan tâm Hưởng dương chưa tới bốn lăm Một tay bạc nhược khổ dâm cả đời Vua Bảo Đại lên thay Khải Định Lập Hội đồng Phụ Chính điều hành Từ nay coi sóc triều đình Để cho Vĩnh Thụy học hành cho xong Trong ý đồ vô cùng nham hiễm Đưa sang tây để biến hoàng thân Ăn chơi , hủ hóa lâu dần Trở thành quen thói mất lần khả năng Triều đình Huế nay nhường mất hẳn Chẳng khác nào một cổ máy xay Chạy theo ngân sách củaTây Vua quan được Pháp từng ngày trả lương Viện Cơ Mật khi bàn việc nước Đều phải lo gởi trước cho Tây Bởi rằng chúng buộc từ nay Nhất động nhất cử báo ngay Toàn Quyền Các thành viên Hội Đồng Cơ Mật Vị Chủ tịch người Pháp chính tông Mặc dù nghị luận bàn chung Nhưng quyền quyết định cuối cùng do Tây Những đổi thay khắp trên thế giới Là những điều thúc hối dân ta Tin tức báo chí từ xa Giao thông liên lạc xem ra khá nhiều Biết nhìn theo văn minh thế giới Nước quanh ta tiến bộ không ngừng Còn mình thì kín như bưng Vì Tây kiễm duyệt canh chừng thường xuyên Nước nhược tiểu về nguyên một phía Đồng một lòng cương quyết vùng lên Xướng khai chủ thuyết dân quyền Đấu tranh cách mạng tăng thêm tinh thần Toàn thế giới dần dần phân hóa Hình thành ra các khối liên minh Đế quốc Anh, Pháp giật mình Tại sao thuộc địa đấu tranh dân quyền? Một xu hướng tự nhiên tất yếu Đòi tự do bằng máu kẻ thù ! Đánh tan tất cả âm mưu Để giành độc lập lại cho nước nhà Nguyễn Thái Học hiểu ra điều ấy Sau nhiều năm trăn trở suy tư Lập ra chi bộ bấy giờ Cùng nhau bàn tính, dự trù chọn tên Quốc Dân Đảng đã liên kết lại Các đồng chí cùng ở bên nhau Lần đầu họp ở Thể Giao Chỉ trong mấy tháng người vào khá đông Hồn Cách Mệnh, giòng sông của Đảng Gieo vào lòng tư tưởng vì dân Đảng viên trong nước nhiều lần Bầu ra Tổng Bộ, bao gồm mấy ban Nguyễn Thái Học cử làm Chủ tịch Phó đức Chính giữ việc chỉ huy Trưởng ban ám sát : Song Khê Ký Con, Nhượng Tống thêm nghề chế bom Biết Thái Học : linh hồn của Đảng Pháp cho người đeo đẳng bám theo Năm nghìn, giải thưởng được treo Chúng đem tiền bạc làm xiêu lòng người Giết được người, người nào chẳng thấy Đảng Quốc Dân tiếng dậy như cồn Phố phường cho rãi truyền dơn Giết Tây, ám sát nỗ bom vang rền Giết Thừa Mai một tên phản đảng Xử tử Kinh, thanh toán đội Dương Giữ nghiêm luật Đảng kỷ cương Tiến hành khởi nghĩa ngày càng nhanh hơn Một bản án rộng đường khủng bố Giết Ba Gianh ngay sở Mộ Phu Tên buôn người, kẻ đại thù Bị đoàn Ám Sát bắn cho nát đầu Một tháng sau, giặc tung thám tử Quyết truy lùng Tổng Bộ Trung Ương Đảng viên bị bắt cả ngàn Nhiều tên phản đảng, Việt gian ra hàng Theo chủ trương Hội Đồng Tổng Bộ Phải tấn công đạp đổ quyền hành Học coi cánh ở Bắc Ninh Khắc Nhu : Phú Thọ, ngoại thành : Ký Con Trong Rừng Sơn cạnh vùng Yên Bái Phó đức Chính nói với đội viên Hẹn giờ nơi đánh trước tiên Tấn công trại lính, chiếm liền các kho Giặc yếu thế, thua to trốn chạy Nhưng sáng gần, quay lại phản công Quân ta cố gắng xung phong Dần dần đạn hết, rút lui vào rừng Ở miền xuôi bắt đầu Phả Lại Năm đạo quân vây trại công đồn Bất thành vì sớm một hôm Cơ mưu bị lộ rút sang La Hào Ở Vĩnh Baỏ xông vào huyện lỵ Hoàng Gia Mô cuống quýt xin tha Huyện thành đã thuộc về ta Nhân dân làm cổ bày ra hội mừng Máy bay giặc trên không trinh sát Chấm tọa độ, oanh tạc phe ta Bộ binh giặc kéo tràn qua Đốt thiêu hết sạch cửa nhà của dân Chúng truy nã nghĩa quân ráo riết Các đảng viên bị giết sạch dần Tin đưa giặc đã hành quân Đánh tan Hưng Hóa, vây gần Lâm Thao Thành Hà Nội được giao cho Nghiệp Làm nhiệm vụ cắt đứt thông tin Ném bom công sở chính quyền Xung phong chiếm lĩnh Nhà Đèn Trung Ương Quân đối phương chừng như thắng thế Chúng truy kích cố diệt phe ta Tịch thu vũ khí tìm ra Tăng cường trấn áp, soát nhà lục dân Các lãnh tụ Quốc Dân, hầu hết Bị bắt đi, kẻ chết trong tù Người vì thất thế sa cơ Rút vào bóng tối để chờ thời cơ Các chi bộ cơ hồ tan vỡ Giặc ngày đêm bắt bớ lung tung Biết nơi Thái Học đường cùng Là ấp Cổ Vịt, khoanh vùng bắt anh ! Vị lãnh tụ trở thành biểu tượng Cho linh hồn Cách Mạng Nhân Dân Vùng lên đánh đổ thực dân Cởi xiềng nô lệ, đuổi quân bạo tàn Trên Yên Bái, mười ba liệt sĩ Tiến lên đài đường bệ hiên ngang Một vòng nguyệt quế vinh quang Mà dân tộc đã khóc dâng cho Người Vẫn tươi cười trên đài hành quyết Hô "Việt Nam vạn tuế" rền vang Một lời nhắn gởi nước non Trước giờ vĩnh biệt quốc dân đồng bào Nỗi hờn đau thoáng qua ánh mắt Sáng ngời trên gương mặt các anh Giữa rừng dân chúng bao quanh Quốc kỳ, cờ đảng nghiêng mình tiếc thương Bước đường hoàng lên đài dõng dạc Quắc mắt nhìn lũ giặc ngoại xâm Một lòng vì nước vong thân "Thành công không được, thành nhân với đời !" Trống ba hối, đầu rơi khỏi cổ Giữa pháp trường máu đổ thây phơi Dường như vang vọng bao lời : "Tự do, Độc lập muôn đời Việt Nam!" Có một người âm thầm theo dõi Nở nụ cười tạ gởi các anh Ngậm hờn, giọt lệ long lanh Chị theo anh đến cạnh bên pháp trường Từ pháp trường , chị quay về lại Viết bức thư tuyệt mạng gơỉ cha "Chết sầu thừa có xót xa đời mà ai biết, người mà ai hay !" Nguyễn thị Giang xưa nay nào có Là một trang liệt nữ anh hùng Khăn sô một dải cho chồng Bài thơ tuyệt mạng tạ lòng núi sông Giòng lịch sử tạm dừng ngang đấy Chuyện tương lai xin đợi kẻ sau Biên niên sử ký thêm vào Bằng lòng trung thực, ta giao cho người.